Já, ég ætla að fá lista­manna­laun, takk. Ein kippa eftir? Ókei, ég tek hana. Og pappír og filtera?

Ég var úti í sjoppu – reyndar var hverf­is­sjoppan mín að loka, hún er hluti af keðju sem hefur ákveðið að hagræða svona, allt starfs­fólkið sem ég hafði vanist því að sjá framan í við og við og vissi upp til hópa til hvers ég kæmi, vissi hvers konar pappír og hvers konar filtera ég vildi, það er þá horfið úr sjón­sviði mínu án þess að ég hafi þekkt nafn eins einasta þeirra. Fjög­urra ára samvera. Fólk heils­ast aðeins öðru­vísi þegar það hefur sést nógu oft til að viður­kenna tilvist hvert annars, vita hvert af öðru. Ég var kominn með nokkuð góða tilfinn­ingu fyrir því hver þeirra töluðu íslensku og upp að hvaða marki. Það er svolítið samfé­lag í því og ég mun sakna hverf­is­sjopp­unnar minnar.

Ég fór semsagt í aðra sjoppu en ég er vanur, aðra kvöld­verslun, hluta af sömu keðju, með sama okur­verð á allri matvöru svo ég forð­ast að kaupa þar svo mikið sem snakk­poka eða gúrku, en á þetta eina erindi í svona versl­anir við og við, að kaupa ósóma og pappír og filtera með. Ég ætti að vera löngu hættur auðvitað, eins og allt skyn­ugt fólk. Gæti ég sagt við sjálfan mig. Mér skilst að ég ætti að segja það við sjálfan mig. Ég ætti að vera með móral yfir þessu.

——

Hvers vegna segi ég ekki tóbak? Það er tóbak sem ég kaupi úti í sjoppu og síðan reyki ég það víst. Þetta gera ekki mjög margir í dag en nógu margir þó til að enn fæst varan í búðum, í sjoppum. Þær stilla öðrum nikó­tín­varn­ingi upp til sýnis en tóbaki ekki, enda væri það ólög­legt. Það er ekki ólög­legt að segja „tóbak“ en það er ólög­legt að nefna tiltekna tóbaks­teg­und, nema þá til að vara við henni. Ég fletti þessu upp til að sjá útfærsl­una: lögin skil­greina auglýs­ingar í nokkrum liðum, meðal annars „hvers konar umfjöllun í fjöl­miðlum, á vefmiðlum eða samfé­lags­miðlum um einstakar vöru­teg­undir til annars en að vara sérstak­lega við skað­semi þeirra“. Síðan eru auglýs­ingar bann­aðar og þarmeð talið þetta.

Eini maður­inn sem ég man eftir að hafi andmælt þessu á sínum tíma var Jakob Bjarnar, blaða­maður. Hann varaði við þessu á einhverjum vett­vangi, að þetta væri viðsjár­vert skref gegn tján­ing­ar­frels­inu. Ég held að það hafi ekki notið mikillar áheyrnar, enda auðvelt að hlæja að því, ætli það sé mikið tjón þó að fólk geti ekki nefnt síga­rettu­teg­undir á nafn. En áhrifin hafa einhvern veginn orðið víðtæk­ari, tóbak er horfið úr textum yfir­leitt, sýnist mér. Meira eða minna. Og eitt­hvað undar­legt að minn­ast á það. Er það skömm? Eru það lögin? Fram­kalla lögin skömm? Ég er ekki viss, en þó að fáir reyki núorðið þá eru enn færri sem hafa orð á því.

——

Og þó ætlaði ég ekkert að segja um tóbak hérna. Ég ætlaði að hafa orð á lista­manna­launum. Ávarpa það allt saman, eins og virð­ist hafa fest rætur í málinu. Ég ætlaði að ávarpa þetta með lista­manna­launin. Kannski fór ég heldur að tala um tóbak vegna þess að það væri þrátt fyrir allt hótinu minna vand­ræða­legt. Á sömu slóðum, bara aðeins … hættuminna?

Það væri undar­legt að taka sér starfstitil­inn rithöf­undur en vera svo auðveld­lega fældur frá viðfangs­efnum. Aftur á móti hefur ekki lengi verið jafn mikill vand­ræða­gangur við úthlutun þeirra, eða kringum tilkynn­ing­una, og nú. Mér sýnist að einhverjar fram­farir séu að eiga sér stað hjá sjóðnum. Form­legur matskvarði, það hlýtur að vera fram­för. Og grein­ar­gerð, rökstuðn­ingur fyrir niður­stöðu, það hlýtur líka að vera fram­för – hlýtur að eiga að vera það og geta verið það. Stjórn­sýslu­lega. Í bókinni Appel­sínur frá Abkasíu minn­ist Jón Ólafs­son á viðkvæði gamalla Stalín­ista, þegar þeir voru spurðir um manns­hvörf, hreins­anir, sýnd­ar­rétt­ar­höld og annað mann­tjón í Sovét­inu: það fljúga spænir þá hoggið er, sögðu þeir. Þannig gæti launa­sjóð­ur­inn líka svarað þeirri gagn­rýni sem nú bein­ist að honum: já, þetta var klaufa­legt með umsagn­irnar, hvernig þær voru orðaðar – og já, það voru mistök að biðja alla sem fengu laun að þegja um það í tæpa viku, svo athygli fjöl­miðla og almenn­ings var allri beint að hinum, sem var synjað – það ýtti ekki beint undir fögnuð yfir úthlut­un­inni. En það eru aðeins vörður á heiði, hún er erfið yfir­ferðar, en brátt verðum við hólpin þarna hinu megin við, í Dýrafirði.

——

Af umræðu undan­far­innar viku má álykta að ég, eins og aðrir sem hlutu laun að þessu sinni, séum þannig verð­launuð fyrir að vera stillt og prúð, vera ekki með mikið vesen. Ég lái það engum, ég hef mig sjálfan grun­aðan um einmitt það og get rökstutt þann grun ágæt­lega. Gamall vinur sendi mér um daginn línu og hrós­aði mér fyrir nýlegar færslur á samfé­lags­miðlum, hann kynni að meta hófsem­ina sem ég sýndi þar, í póli­tísku samhengi. Mann­eskja sem er mér afar nákomin bætti um betur og sagði mér í sömu viku að ég væri ekki róttækur. Ekki róttækur heldur hófsamur, gjörðu svo vel, hér er kippa af launum.

——

Þetta heita laun og þau eru greidd út mánað­ar­lega. Þó eru þau verk­taka­greiðsla og í reynd styrkur, enda er hæpið að ímynda sér list­rænt starf á þeim forsendum að það væri unnið fyrir ríkið. Lista­maður sem opin­ber starfs­maður – sá og sú yrði að gæta sín. Sá og sú yrði jafn­vel að gæta hlut­leysis. Hvert og eitt okkar þarf því helst að leggja sig í lima við að líta alls ekki svo á að við séum neitt í ætt við ríkis­starfs­menn. Lista­menn með þá sérstöku sóma­kennd sem þeim hlut­verkum fylgja verða ekki endi­lega að líta á sig sem andstæð­inga ríkis­ins, þurfa ekki allir að sjá sig sem anarkista, en samkvæmt skil­grein­ingu geta þau þó varla litið á sig sem undir­gefin við ríkis­vald, hvorki undir­menn yfir­manna né embætt­is­menn sjálf, í verkum sínum. Að vera lista­maður er að vera, að einhverju leyti, þó ekki sé nema samkvæmt manns eigin rang­hug­myndum, sjálf­ráða, jafn­vel fullvalda.

Á sama tíma er gagn­rýni á þetta fyrir­komu­lag við fram­færslu lista­fólks svarað ár hvert með varn­ar­ræðum sem snúast allar um hags­muni ríkis­ins: fjár­hags­legan og menn­ing­ar­legan ávinn­ing þess eða bakhjarla þess af fram­leiðslu lista.

——

Ég er helst að velta fyrir mér hvort ég get þakkað fyrir mig. Hvort það er ærlegt. Hverjum þá og á hvaða forsendum? Hver sem leggur í vana sinn að þakka G‑ði getur fært þeim (á ekki, vel á minnst, persónu­for­nafnið þeir eða þau best við einmitt í því samhengi, ef einhvers staðar, samkvæmt hugmynd kristn­innar um þrieðli hins heil­aga?) þakkir fyrir að njóta um hríð fram­færslu, fyrir daglegt brauð. En þess utan?

Það virð­ist ekki við hæfi að þakka nefnd­inni, stjórn­inni eða sjóðnum: að veita laun­unum móttöku felur í sér að maður geri ráð fyrir að þau starfi á faglegum forsendum, að maður eigi þau, með öðrum orðum, skilið, svo langt sem það nær (með þeim fyrir­vara, meðal annars, hvort sem er að skiln­ingi trúaðra eða trúlausra, að utan ramma laganna, í veröld­inni eins og hún kemur af kúnni, á auðvitað enginn neitt skilið yfir­leitt). Ef ákvörð­unin er rétt­mæt, að gefnum forsendum, þá væri önnur ákvörðun rang­lát – að fá úthlutað launum er þá eitt­hvað í ætt við að fá úrskurð um sýknu, að maður hafi þá engu logið, maður sé í raun og sanni lista­maður. Ég get ekki ímyndað mér að eftir sýknu þakki menn dómar­anum. Verj­anda sínum, kannski – jú, áreið­an­lega – en í þessu ferli gegnir enginn því hlutverki.

——

Og auðvitað veit maður betur, þetta er hugar­burður og varla það, auðvitað segir mat einnar þriggja manna nefndar næstum ekki neitt um list­rænt gildi starfa manns, á sann­ar­lega ekkert skylt við dóms­úrskurð, í stærri löndum er því auðvitað fjöldi sjóða og fleiri leiðir til fjár­mögn­unar og svo fram­vegis – en hér og nú vil ég þó halda athygli minni á raun­veru­leika hugarburðarins.

——

Að þakka ríkinu er að beygja sig undir það og það getur lista­maður ekki gert (ekki að því leyti sem hann er lista­maður. Ég gæti reynt að gerast tvíeinn og þakkað ríkinu, sem borg­ari, fyrir fram­færslu mína sem lista­manns … en þess háttar aðgrein­ing sjálfs­ins myndi varla sann­færa sjálfan mig, hvað þá aðra.)

Að þakka almenn­ingi væri kannski við hæfi ef eitt­hvað benti til að almenn­ingur legði þessa fjár­muni til af fúsum og frjálsum vilja, heilum hug, jafn­vel með glöðu geði. En mikið helvíti var þetta fagn­að­ar­laus vika. Almenn­ingur er kannski ekki bein­línis til, sann­ar­lega ekki sem aðili með eina samræmda skoðun, en þó hlýtur umræðan að gefa vísbend­ingu um ríkj­andi viðhorf. Samkvæmt ríkj­andi viðhorfi eru launin þá þýfi. Það gæti verið skemmti­legur gorgeir, svolítið bíómynda­legur, þegar einhver hrópar „skratta­kollur, skil­aðu pening­unum!“ að blikka til baka, svara „takk takk“ og skott­ast burt – en þá væri maður þó í reynd ekki að þakka fyrir sig heldur gefa frat.

——

Leið­togar að minnsta kosti tveggja hægri­flokka á land­inu hafa reyndar nýverið lagt sig fram um að endur­lífga orð sem var næstum horfið úr tungu­mál­inu: með ítrek­uðu tali um borg­ara­lega ríkis­stjórn hafa þeir minnt á tilvist borg­ara­stétt­ar­innar sem hugtakið vísar til. Um langa hríð höfðu aðeins örfáir marx­istar enn orð á borg­ara­stétt­inni, og þá mátti yfir­leitt gera ráð fyrir að aðrir hættu að hlusta. Ég frétti það síðast af þeirri stétt að Egill Helga­son hefði lesið það í bók að hún væri ekki til. En nú vill hún snúa aftur, svona líka kokhraust, að land­inu skuli stjórnað, ekki bara af henni heldur opin­skátt í nafni hennar. Borg­ara­stéttin elskar auðvitað listir og menn­ingu. En hversu mikið vægi hafa nokk­urra mánaða laun til móts við tjónið sem hún veldur? Nei, kald­hæðni minni eru takmörk sett, ég sit á mér. Ég þyrfti að eiga nokkur samtöl, drekka nokkra kaffi­bolla, rifja upp nokkur lykil­hug­tök – ég þyrfti að hitta gamla vini, lesa nokkrar bækur upp á nýtt, hugsa minn gang – ég þyrfti að ganga í klaustur eða komm­únu, fasta, hrista haus­inn, slá mig nokkrum sinnum utanundir og svo fram­vegis, áður en ég álpast til að segja takk við stétt­ina sem eftir felu­leiki síðustu áratuga virð­ist nú vilja vekja á því athygli að hún sé til.

——

Ég er með öðrum orðum ekki viss um að þakk­læti sé yfir­leitt við hæfi. Líklega mun ég einfald­lega taka við styrknum og leggja mig fram um að gera eitt­hvað í ætt við það sem ég hef sagst ætla að gera. Skila góðu verki.

——

Og það hafa þá launin fram yfir tóbakið. Ef og þegar manni lánast að skila góðu verki fylgir því sú tilfinn­ing að maður sé, um stund­ar­sakir, rétt­lættur. Tilvera manns, að meðtal­inni fram­færslu, eigi sér að einhverju leyti rétt­mætar forsendur. Þangað til og þess á milli er þetta líf á eins konar skilorði.

——

List­rænt starf er veiðitúr, afrakstr­inum ræður maður í besta falli til hálfs. Ef mér skyldi mistak­ast svo illa á mánuð­unum framundan að ég skila engu af viti, hef ég eftir­far­andi málsvörn til vara: Viku­fylli upphróp­ana um lista­fólk sem þarf­lausar afætur er ekki bara leið­in­leg heldur í og með þess háttar rógburður að mér sýnast nokk­urra mánaða lágmarks­laun vera rétt svo hæfi­leg þóknun fyrir. Við erum þegar kvitt.