Rétt í þessu sendi ég línu gömlum vini í Þýskalandi – við heyr­umst á nokk­urra mánaða fresti, yfir­leitt velt­andi fyrir okkur hvar þriðji maður gæti verið, hvernig væri hægt að ná á hann. Nú lét ég nokkrar línur fylgja með, hvað væri að frétta héðan úr norðr­inu … og fann um leið að ég sakn­aði þess að skrifa bréf.

Ég kynnt­ist því aldrei að ráði að skrifa bréf á pappír, en tölvu­póstur var mjög svip­aður miðill til að byrja með. Skil­virk­ari, að því leyti sem maður er sneggri að slá á takka á lykla­borði en draga staf með penna, og svo að hinu leyt­inu líka, auðvitað, að tölvu­póstur kemst til skila á auga­bragði, er ekki daga eða vikur á leið­inni. En formið held ég að hafi verið svipað. Tölvu­póstur var vett­vangur til að segja frá ýmsu í einu skeyti, hvað hefði á daga manns drifið, hvar hugur manns væri staddur, hvað af heims­mál­unum maður lætur sig varða og grunar að viðtak­and­inn láti sig líka varða – bréf.

Eftir tilkomu síteng­ingar og samfé­lags­miðla, þá er bréfið afkára­legur hlutur. Hver sem vill vita hvað hefur á daga manns drifið getur, eða ætti að geta, flett því upp á Face­book. Sama um heims­málin, afstöðu manns, vanga­veltur, þetta er allt þarna úti. Teor­e­tískt, ef ekki í raun. Bréfið verður þá tvítekn­ing, í besta falli til að spara viðtak­and­anum sporin, að þurfa ekki að garfa í þessu öllu sjálfur.

Með undan­tekn­ingum. Við flesta vini og kunn­ingja á ég samskipti í gegnum símiðla, skila­boða­öpp, stakar línur eða fimm eða tíu í senn – þar sem aldrei er bein­línis tilefni til að heilsa eða kveðja, við erum alltaf á línunni, einhvern veginn, hversu langt sem líður á milli skeyta. Ég skrif­ast þó á við tvo eða þrjá vini, með bréfum. Einn þeirra reglu­bundið svo árum skiptir. Áratugum. Reglu­bundið og takt­fast, er líklega óhætt að segja, þó að stundum líði dagar eða vikur milli bréfa, þráð­ur­inn hefur eftir sem áður staðið órof­inn í … bráðum þrjá­tíu ár? Og gegnum fimm eða tíu netföng, allur þessi póstur er hvergi til á einum stað, að því er ég best veit, og ekki veit ég hvort við myndum kann­ast við okkur sjálfa, eða að hvaða leyti, í allra fyrstu skeytunum.

En þetta sló mig, þegar ég skrif­aði gömlum vini í leit að öðrum gömlum vini – ég sakn­aði ekki bara þess að skrifa honum bréf, sem ég hefði auðvitað getað gert. Ég sakn­aði þess að það meik­aði sens að skrifa bréf við svona tilefni. Að tilefnið jafn­vel krefð­ist þess. Að segja upp og ofan af sjálfum sér, dvelja við text­ann með hug og hjarta svolitla stund.

——

Hvar og hvernig beitum við tungu­máli? Þegar rætt er um tungu­mál á Íslandi heyr­ist mér oftast rætt um íslenska tungu, sérstak­lega, minna um tungu­mál almennt. Íslensk tunga er eitt­hvað sem þarf að varð­veita, vernda, það er að henni sótt, önnur tungu­mál sitja fyrir henni, allt um kring – fyrir vikið verður einhvern veginn ríkj­andi sú hugmynd að einmitt þetta tungu­mál sé eitt­hvað sem fólk á í, hvað skal segja, einföldum tilfinn­inga­tengslum við. Einföldum og jákvæðum, að samband okkar við þetta tungu­mál einkenn­ist af hlýju og umhyggju og öðrum tilfinn­ingum ekki. Það væri þá ólíkt öllum öðrum tungu­málum, samkvæmt því sem ritað hefur verið, og ólíkt tengslum fólks við tungu­mál yfir­leitt. Innan þeirrar heim­speki sem síðar eign­að­ist einhverja hlut­deild í þroska­sál­fræði er frekar litið svo á að tungu­málið sé eitt­hvað sem hernemur okkur, innlimar okkur, læsir í okkur klónum og tekur okkur yfir, hvort sem okkur líkar betur eða verr. Það er auðvitað algjör forsenda þess sem við köllum mennsku, án tungu­máls af einhverjum toga erum við ekki mann­eskjur heldur dýr, mann­skepnur – en tengsl okkar við það eru eftir sem áður ekki einföld. Tungu­mál er bæði forsenda alls sem við upplifum sem frelsi og ánauð okkar, alla leið niður. (Þannig gætu fiskar kannski litið á hafið ef þeir hefðu eitt­hvað hugtak yfir það – já, hafið er forsenda þess að þeir komist um og lifi yfir­leitt, en hafið er líka það sem lokar þá inni og þeir sleppa ekki úr, hvað sem tautar og raular.)

Hvað um það – tungu­mál, hvar og hvernig við beitum því. Það hefur truflað mig á síðustu árum að finn­ast það áger­ast að fjöl­miðla­fólk, í útvarpi og sjón­varpi, tali til áheyr­enda eins og þau, við, séum börn. Ég er ekki viss um hvernig er best að lýsa þessu, hef ekki greint það, en það hefur eitt­hvað með tónfall að gera, eitt­hvað með orða­forða og setn­inga­gerð, held ég. Eins og mæland­inn vilji ítreka það í hverri setn­ingu, stað­festa það stöð­ugt við móttak­anda skila­boð­anna, að hann sé vinveittur, ætli engan að styggja, hér sé allt í lagi. Þessi talandi heyr­ist jafn­vel í frétta­tímum, en er þó algeng­ari utan þeirra.

Það hvarfl­aði fyrst að mér í gær að kannski hefði þetta með það að gera að við tölum sífellt minna hvert við annað yfir­leitt. Í vinnu á fólk samskipti gegnum lykla­borð og skjá. Í tómstundum á fólk samskipti gegnum lykla­borð og skjá. Við textum, fram og aftur. Í búðum þarf enginn að yrða á neinn, afgreiðslan gengur sjálf­krafa fyrir sig. Flestir forð­ast strætó. Þegar full­orðið fólk kemur saman, lifir félags­lífi af einhverjum toga, þá virð­ast margir helst vilja stunda eitt­hvað sem gerir þá svo móða að samræðu verður varla við komið á meðan, hvort sem er í líkams­rækt eða útivist. Eftir standa – með svolitlum ýkjum, til að skerpa mynd­ina má að minnsta kosti halda því fram að eftir standi – aðeins samtöl innan heim­ilis. Sem væru þá í mörgum tilfellum fyrst og fremst samskipti milli full­orð­inna og barna. Kannski er sá talandi sem fólk tileinkar sér í slíkum samskiptum þannig að verða ríkj­andi upplifun af talmáli yfirleitt.

——

Nei, þetta veit ég ekki. Til þess eru blogg. Hér get ég sagt jafn­vel hluti sem ég veit ekki. Án þess að láta eins og ég viti þá. Bara sagt þá. Skoðað mögu­leik­ann. Blogg finn­ast mér ágæt. En ég sakna líka bréfa. Og ég sakna kaffi­húsa. Með sama fyrir­vara: auðvitað eru þau til, auðvitað er hægt að setj­ast þar. En …