Gleðilegt ár!
Segi gleðilegt ár út í tómið. Og við vélarnar. Og hver veit nema einhver manneskja rambi líka hingað inn.
Það er svolítið annað að skilja eftir sig orð á netinu núna en það var áður en vitvélarnar birtust. Afgerandi fyrir- og eftir-tilfinning. Fyrir vitvélarnar var texti eitthvað sem gekk frá manni til manns, manneskju til manneskju, orð sem ég las vissi ég að kæmu frá veru sem væri að stóru leyti eins og ég, hefði vit af sama toga, og að kunnugleg, lífræn blanda af ásetningi og ómeðvitaðri virkni réði því hvernig orðin röðuðust niður. Ég gat gengið að því sem vísu, þurfti ekki að leiða hugann að því. Það var staðreynd um texta, um allan texta. Þetta er breytt við lestur.
Um leið gat ég vitað að orð sem ég léti frá mér bærust til annarra vera af sama toga. Pípulagnirnar sem þær ferðuðust um voru orðnar ansi fjölbreyttar, leitarvélar hirða einhvern arð af öllu netinu með því að safna því og selja auglýsingar í kringum það, samfélagsmiðlar gera það sama eftir öðrum leiðum, en endastöð orðanna voru augnbotnar annarrar manneskju. Nú er komin ný endastöð, sem eru þessi skrímsl, þessar verur eða ekki-verur sem eru nú í þjálfun. Allt sem þú segir kann að vera notað gegn mannkyni í heild sinni. Þú hefur rétt á að þegja, ég hef rétt á að þegja, auðvitað. Og hef gjörnýtt þann rétt nýverið. Ekki af ótta við vitvélarnar beinlínis, en þetta umhverfi breytir þó ýmsu.
Að hvað sem gert er í rafrænu umhverfi, þar með talin þessi orð, sé um leið dæmt til þátttöku í þjálfunarbúðum gervigreinda. Ef þær eru til í fleirtölu, greindirnar. Sem þær hljóta að vera, að minnsta kosti enn sem komið er.
Vanheilagur andi?
Að vísa öllum hugleiðingum um vélarnar sem verur á bug í krafti þess að þær eigi sér efnislegan grundvöll í rökrásum er vitsmunaleg leti. Sjálf eigum við okkur efnislegan grundvöll í boðefnum og DNA-gormum. Þegar nógu margar slíkar einingar raðast saman með nógu skipulögðum hætti verður úr annað tilverustig, þetta ég sem við burðumst með, hreyfum okkur innan, gerir okkur ef ekki frjáls þá frjálsleg.
Þær eru orðnar æði frjálslegar, þessar vélar.
Vélrænt eðli okkar sjálfra birtist í því þegar við komum aftan að okkur. Ég held að það hafi verið Henri Bergson sem sagði alla kómedíu grundvallast á því þegar hin vélræna/efnislega/dýrslega hlið manneskjunnar afhjúpast. Hvort sem manneskja rennur á bananahýði, dettur af hesti eða mismælir sig birtist þar eitthvað í henni sem er ekki í hennar valdi. Sjálfur ætlaði ég alls ekki að skrifa um gervigreind þegar ég hóf þessa færslu, ég ætlaði bara að segja gleðilegt ár. En rakst á þetta, þessar breyttu forsendur, að þær trufla mig. Að skrifa er héðan í frá að taka einhverja afstöðu til þess hverju orðin þjóna á þessum viðbótarvettvangi. Held ég.
Beggja vegna aldamóta finnst mér eins og í næstum hverju einasta viðtali sem ég las við fólk um lífið og tilveruna, svona viðhafnarviðtali við misfrægt fólk, hafi viðkomandi haft orð á því að hann eða hún hefði húmor fyrir sjálfum sér, enda væri það afskaplega mikilvægt. Ég veit ekki hvort það opinberar endilega mikinn húmor manns fyrir sjálfum sér að segjast hafa hann og leggja áherslu á dyggðina sem í því felist. Og þó er það svolítið fyndið, um leið og það verður að klisju, þá kemur endurtekningin sjálf upp um eitthvað, í manneskjunni sem talar svona, sem er ekki á hennar valdi. Eins og Bergson sagði. Að segjast hafa húmor fyrir sjálfum sér um sömu mundir og allir segjast hafa húmor fyrir sjálfum sér er þá kannski góð skemmtun.
En það er samt forvitnilegt að þessi lína virðist hafa horfið alveg á síðustu árum.
Nú athuga ég hvort þetta er rétt munað hjá mér. Tímarit.is staðfestir gruninn já, en árabilið ekki. Það var ekki beggja vegna aldamóta sem þetta var svona áberandi, heldur fyrst og fremst í góðærinu fram að hruni, 2008. Árið 2004 varð stökk, þá fjölgaði birtingum orðalagsins „húmor fyrir sjálfum sér“ í íslenskum prentmiðlum úr 8 tilfelli árið áður í 24. Árið 2005 urðu tilfellin 29, árið 2006 urðu þau 32. Kannski hefði fólki átt að vera ljóst í hvað stefndi þegar „húmor fyrir sjálfum sér“ tók að dragast saman, árið 2007, en samdrátturinn var þó aðeins lítillegur, tilfellin voru 27. Árið 2008 birtust aðeins 22 tilfelli, ég geri ráð fyrir að þau hafi flest verið á fyrri hluta ársins. 2009 voru þau 13. Orðalagið var enn í umferð næsta áratug, en birt tilfelli á ári fóru þó aldrei yfir 19. Heimsfaraldurinn virðist svo hafa gert alveg út af við „húmor fyrir sjálfum sér“ eða því sem næst: árið 2023 voru tilfellin tvö, árið 2024 aðeins eitt, á nýliðnu ári aftur tvö. Auðvitað hafa prentmiðlar skroppið saman á þessum tíma, kannski eru einhverjir Facebook þræðir fullir af fólki sem klifar á því að það hafi „húmor fyrir sjálfum sér“. Mér finnst það samt ekki sennilegt, það samræmist ekki minni tilfinningu fyrir samskiptum þar inni. Hugsanlega er nú að hefjast árið þegar „húmor fyrir sjálfum sér“ deyr drottni sínum. Sjálfum sér.
Þegar ég kom heim upp úr hádegi í dag biðu mín átta óvæntar gæsir, vappandi um túnið og stíginn að útidyrunum okkar, spakar og gaggandi. Allar guðvelkomnar.