Flestir hlutir eiga sér margar orsakir og kannski má ætla að stórir eða flóknir hlutir eigi sér yfirleitt fleiri orsakir en litlir, einfaldir hlutir. Marglaga, söguleg fyrirbæri á við nýfrjálshyggju á sér ótal orsakir en þó er nokkuð óumdeilt, vilji maður nefna einn ábyrgðarmann fyrir henni, að segja Milton Friedman. Ef vinstrið hefur átt sér einhvern höfuðandstæðing undanliðna áratugi, allt þar til fasismi birtist aftur sem stjórnmálastefna, þá er það hagfræðingurinn Milton Friedman og arfleifð hans. Undanfarið hefur þó borið á því að fólk sem lítur svo á að það sé vinstra megin við miðju í stjórnmálum vitni í Friedman um eitt: að það sé ekki hægt að viðhalda hvoru tveggja í senn, velferðarkerfi og opnum landamærum. Þannig kemur það, á þessum ógnvænlegu tímamótum, til móts við báða andstæðinga sína í senn, frjálshyggjumenn og fasista. Hugmynd Friedmans var sú að fólk í leit að betra lífi hljóti að leita þangað sem það finnur mesta velferð. Þannig tæmi innflytjendur opinbera sjóði velferðarríkja, ef þau gæta ekki að landamærum sínum. Þetta hljómar rökvíst, svo langt sem það nær. Sem er ekki langt.
Að þessi tiltekna pæling Friedmans sé ekki vel ígrunduð er engin furða. Hún birtist ekki í bókum hans og kom ekki fram í fyrirlestri eins og margir halda heldur sem svar við spurningu úr sal að erindi loknu. Kannski var það oftar en einu sinni, en þau orð sem oftast eru höfð eftir honum um viðfangsefnið féllu í ágúst árið 1999, þegar samtök sem þá kölluðust International Society for Individual Liberty, stofnuð og staðsett í Dallas-borg í Texas, buðu Friedman á svið. Síðan Berlínarmurinn féll þykjast nú allir vita að sósíalismi eru mistök, hóf Friedman mál sitt, og að kapítalismi einkaframtaksins hefur skilað árangri. Erindið var svo hefðbundið og snerist um mikilvægi þess að lækka skatta til að draga úr velferð. Eða draga úr velferð til að lækka skatta. Einkavæða. Friedman varaði við þeirri hættu að Vesturlönd yrðu værukær og hægðu á þeirri þróun eftir fall Berlínarmúrsins.
„Þakka þér innilega fyrir svona dásamlega ræðu, herra Friedman,“ sagði fulltrúi samtakanna að erindinu loknu, og bar svo fram spurningar frá áheyrendum. Eftir tíu spurningar eða svo kom að þessari um landamærin: Ættu Bandaríkin að opna landamæri sín fyrir öllum innflytjendum? Friedman svaraði:
„Því miður, nei. Og ég segi því miður. Þú getur ekki samhliða haft velferðarríki og frjálsan innflutning. Ég er hlynntur frjálsum innflutningi en ekki í tilfelli velferðarríkja. Til Bandaríkjanna var fólki frjálst að flytja við lok 19. aldar, alla 19. öldina, allt fram að fyrri heimsstyrjöld raunar. En það var mögulegt vegna þess að Bandaríkin voru ekki velferðarríki. Þegar foreldrar mínir komu til Bandaríkjanna undir lok 19. aldar fengu þau engar velferðargreiðslur við komuna. Þau gátu komist af með aðstoð ættingja sem komu hingað á undan þeim. Þau komust áfram af eigin rammleik á frjálsum markaði og þess vegna kom fólk hingað. Fólk kom til Bandaríkjanna til að beita úrræðum sínum og getu, vera framleiðin og hjálpa sjálfum sér og öðrum sem voru hér. En ef þú ert með velferðarríki, eins og núna, þar sem innflytjendur hafa rétt á aðstoð, bótum og þess háttar, þá kemur fólk ekki til að beita hæfni sinni á framleiðinn hátt heldur til að vera, svo að segja, sníkjudýr á samfélaginu.
Og því miður þá er ótakmarkaður fjöldi, endalaust framboð af fólki sem vill búa einhvers staðar á kostnað annarra. Svo niðurstaðan er sú, því miður, að þú getur ekki haft fullkomlega frjálsan innflutning, að mínu mati, í velferðarríki.“
Eftir að líkja innflytjendum við sníkjudýr svaraði Friedman nokkrum spurningum um önnur efni. Síðan var aftur vikið að för fólks yfir landamæri, til að fylgja fyrri spurningunni eftir: Gætu Bandaríkin, í stað þess að veita innnflytjendum græna kortið, gefið út blátt kort sem veitti ekki rétt á greiðslum úr opinberum sjóðum?
Friedman sagðist ekki hafa trú á að það væri ákjósanlegt: „Ég held ekki að það sé eftirsóknarvert að hafa tvær stéttir borgara í samfélaginu. Við viljum frjálst samfélag. Við viljum samfélag þar sem komið er fram við sérhvern einstakling sem markmið í sjálfu sér. Við viljum ekki samfélag þar sem sumir lifa við blá skilyrði, aðrir við rauð, þriðju við svört. Við viljum frjálst samfélag. Svo ég hef ekki trú á, ég hef ekki mikið leitt hugann að því kerfi.“ Síðan bætti hann við: „Þetta er ný, ég fæ sjaldan nýja spurningu, en ég verð að viðurkenna að þetta er ný spurning fyrir mér. Og ég hef ekki leitt hugann mikið að því, en fyrsta viðbragð mitt er að þetta sé mjög óeftirsóknarverð hugmynd.“
Það voru þannig gildar ástæður fyrir því að þessi afstaða Friedmans til opinna landamæra birtist ekki í bókum hans heldur aðeins í samtölum. Hann hafði ekki leitt hugann mikið að málinu. Friedman var andstæðingur velferðarkerfa og talsmaður þess að lágmarka þau í nafni athafnafrelsis. Að hann hafi mætt spurningu um eitthvað sem hann hafði lítið vit á með því að stilla því upp á móti velferðarkerfinu má heita fyrirsjáanlegt, allt að því ósjálfrátt viðbragð. Að fólk sem telur sig til vinstri í stjórnmálum hafi það eftir honum sem sjálfsögð sannindi er hins vegar furða.
Afstaðan er ekki byggð á rannsóknum, vandlegri ígrundun eða fínlegri athugun valkosta, heldur er hún hugmyndafræðileg. Til að taka undir hana og byggja á henni afstöðu til útlendingamála þarf enda að horfa fram hjá staðreyndum sem blasa við. Það þarf að kyngja þeirri hugmynd að heimurinn sé fullur af fólki sem dreymi helst um það að gera ekkert og verða engum að gagni. Það þarf að fallast á að það eigi við um fleiri úr hópi þeirra sem ferðast langa leið í leit að skárra lífi en úr öðrum hópum. Að ólíkt öðru fólki þá sé fólk í þeirri stöðu, að upplagi, fyrst og fremst kostnaðarliður. Það þarf ekki að liggja lengi yfir tölfræðigögnum til að sjá að sú forsenda er líka röng. Enda eru í heiminum ótal lönd þar sem hvort tveggja er nú að finna, fjölda innflytjenda, og starfhæf velferðarkerfi.
Að velja á milli mannréttinda annarra og sinna eigin er falskt val og þjónar aðeins þeim tilgangi að grafa undan hugmyndinni um mannréttindi yfirleitt. Þegar talsmenn vinstriafla gleypa fullyrðingu Friedmans og miðla henni áfram af sömu fullyrðingagleði, láta eins og það að orðin myndi heila setningu sé nægileg sönnun fyrir hugmyndafræðilegum bábiljum andstæðinga sinna, þá vinna þeir annars konar tjón en hægrimennirnir sem sömdu hana. Ef fánaberar ójöfnuðar segja: „Já, þú getur búið einhvers staðar, átt fyrir mat og jafnvel komist til læknis, svo lengi sem við níðumst á langtaðkomnum börnum“ þá er það gegnsær áróður. Þegar fánaberar jöfnuðar segja það sama, þá fer það að birtast sem staðreynd, sem lögmál, hversu lítill fótur sem er fyrir því. Ef nógu margir á vinstri vængnum fóðra þessa hugmynd, að samstöðu þurfi að skilyrða og verja fyrir utanaðkomandi „sníkjudýrum“, ekki síst þegar afleiðingar þessara meintu varna blasa annars við öllum sem grimmd, þá stöndum við ekki á landi heldur í drullu. Þá rennur siðferðisgrundvöllurinn undan öðrum þáttum baráttunnar eins og aurskriða. Þá er maður bara lítið skítseiði.
Tilefnið í þetta sinn er frétt um fjölskyldu sem íslensk stjórnvöld hafa sundrað og nýfædda tvíbura „í lagalegu tómarúmi“. Núverandi ríkisstjórn virðist vilja líta undan þegar við komum fólki í þá stöðu og ver það með afstöðu Friedmans.
Enska frumtextann, transcriptið af erindi Friedmans, spurningum og svörum, má finna hér.