Ég segi ekki að nútíminn sé eintómur þýðingavandi. Eða jú, kannski. Kannski er nútíminn bara einn viðstöðulaus þýðingavandi.
Á síðasta ári kom út stutt bók eftir bandaríska sagnfræðinginn Timothy Snyder, sem heitir On Tyranny. Um harðstjórn mætti þá kalla hana eða Um ógnarstjórn. Bókin er samansett úr 20 stuttum köflum sem hver og einn er ráðlegging til samlanda hans um hvernig samfélag geti staðið af sér tímabil þegar því er ógnað af harðstjóra. Tilefnið þarf ekki að tíunda.
Fimmtándi kafli bókarinnar, fimmtánda ráðið, segir: „Contribute to good causes.“ Leggið af mörkum til góðs málstaðar. Stuttur útdráttur undir kaflaheitinu segir:
„Be active in organizations, political or not, that express your own view of life. Pick a charity or two and set up autopay. Then you will have made a free choice that supports civil society and helps others to do good.“
Og þarna bregður fyrir þessu hugtaki, civil society. Borgaralegt samfélag er líklega algengasta, beina þýðingin á hugtakinu. Stundum er þó talað um siðað samfélag, eins og til að halda í orðanna hljóðan, bókstaflega, frekar en merkingu þeirra.
Íslenska orðið borgaralegt er snúið, meðal annars vegna þess að það er notað til þýðingar á tveimur aðskildum hugtökum: annars vegar segjum við borgaralegt til þýðingar á bourgeois, sem er komið úr frönsku, borið fram búr-sva. Bourgeoisie, búr-sva-sí, er jafnan þýtt sem borgarastétt. Bæði orðin, búrsva og búrsvasí, eru gagnrýnin hugtök, bera með sér klyfjar marxískrar greiningar, staðsetja fólk eftir félagslegri og efnahagslegri stöðu og hafa eitthvað að segja um vald. Þau hafa fræðilegt notagildi og pólitískt um leið og þau hefur mátt nota til að uppnefna tiltekna hópa og tiltekna hegðun. Að nota hugtökin yfirleitt felur eiginlega í sér að vilja sjá það sem þau tilgreina líða undir lok – enda varð fyrir ekki svo löngu síðan svolítið vinsæl meðal borgarastéttarinnar, ef svo má segja, bók sem hélt því fram að það væri ekkert til sem héti borgarastétt. Aðeins stjórnendur, lögfræðingar, dómarar, listafólk, fræðimenn og kennarar, en engin borgarastétt. Það má sjá sem örþrifaráð gegn herskáu hugtaki, að halda því fram að það þýði hreint ekki neitt.
Hins vegar er borgaralegt líka notað til þýðingar á civil, hugtaki sem hefur allt aðra merkingu, lifir í allt öðru samhengi. Að kalla eitthvað civil er ekki að vilja afnema það, því fylgja engar krítískar klyfjar – hvort sem litið er á civil rights, borgaraleg réttindi, sem afmarkaðan undanfara eða nauðsynlega undirstöðu mannréttinda, eru þau almennt vel séð. Hér á Íslandi fylgdi fyrsta réttindaskrá almennings stofnun kaupstaðanna 1786, þar sem allir máttu, formlega, taka sér búfestu og framfleyta sér með hvaða iðju sem hægt var. Kaupstaðarréttindin voru, að því er ég kemst næst, fyrsta frelsisskrá íbúa landsins, og ekki hending að þau bárust hingað einmitt á þessum byltingartímum.
Civil society er þýtt sem borgaralegt samfélag. En þegar ég heyri íslenska hugtakið sé ég fyrir mér skopmynd af burgeis frá því einhvern tíma um 1920, með ístru, pípuhatt, montprik og vindil. Hann gengur digurmannlega um stræti og torg, veit að hann nýtur verndar lögreglunnar á svæðinu á annan hátt en óbreyttir samborgarar hans. Ég held að ég sé ekki einn um að sitja uppi með þessi hughrif af orðinu borgaralegt. Og það er bagalegt, því civil society er annað. Almennt er það notað eins og Snyder gerir í fyrrnefndri bók, til að tilgreina þann vettvang þar sem fólk mætist, tekur jafnvel höndum saman, utan vébanda ríkisins, utan vinnustaða og utan fjölskyldu. Þeim vettvangi eða því tilverusviði tilheyra kirkjur, félagsmiðstöðvar, sjálfboðastarf, kaffihús og krár, leshringir, bókaklúbbar, mótmælahreyfingar, stræti og torg þegar vel viðrar – en listinn er ótæmandi, sviðið er opið og býður upp á nýsköpun en ekki í þeim skilningi sem fjárfestar hrífast af. Þegar fjárfestarnir birtast hrekur borgaralegt samfélag þá burt eða fer, ef í harðbakkann slær, eitthvert annað.
Stundum finnst mér eins og íslensku vanti ekki bara nothæft orð yfir þetta lykilfyrirbæri í nýtímasamfélagi, heldur vanræki þetta samfélag líka fyrirbærið sjálft, þjarmi að því og ýti því eftir fremsta megni út í kant. Íþróttahreyfingin og björgunarsveitirnar njóti kannski helst virðingar sem svona vettvangur, jafnvel líkamsræktarstöðvar, allt gagnlegir hlutir sem eru þó öðrum þræðinum vinnustaðir og væru jaðarfyrirbæri í ræktarlegu samfélagi enda til þess gerðir að fólk komi saman án þess að tala saman.