Ég hélt að ég hefði þegar sagt eitthvað um hugtakið enshittification hér, en það var þá bara í Facebook-færslu, fyrir rétt um ári síðan. Orðið enshittification er smíð höfundarins Cory Doctorow, sem birti það fyrst í bloggfærslu í janúar 2023, til lýsingar á því hvernig netmiðlar hrörna. „Svona deyja netmiðlar,“ skrifaði hann:
„Fyrst eru þeir góðir við notendur sína; síðan misnota þeir notendurna til að gera vera góðir við fyrirtækin sem þeir eiga í viðskiptum við; þá misnota þeir þá viðskiptavini til að hirða allt virðið sjálfir. Loks deyja þeir. Ég kalla þetta enshittification.“
Shit eins og skítur, enshittification eins og skítavæðing, til dæmis. Þarna fyrir ári síðan langaði mig að finna sem knappasta þýðingu á hugtakinu, falla ekki fyrir væðingarvæðingu tungumálsins. Ég stakk upp á ruslun. En -fication-endingin á ensku er auðvitað mjög sambærileg -væðingar-viðskeytinu á íslensku, svolítið draslaralegur bragur á þeim báðum. Í öllu falli hefur ruslun ekki hlotið brautargengi svo betur má ef duga skal: prófum draslvæðingu.
Enska orðið fékk mjög hraða útbreiðslu. Fræðafélagið American Dialect Society valdi það orð ársins 2023 og ástralska Macquarie orðabókin útnefndi það á sama veg ári síðar. Þessa öru útbreiðslu hugtaksins má hafa til marks um að það hafi vantað, að orðið uppfylli þörf. Þó er draslvæðing ekki ný af nálinni, og orðið sjálft ekki það fyrsta sem er ætlað að nefna fyrirbærið. Eitt þekktasta, skjalfesta dæmið um draslvæðingu er kannski samráð ljósaperuframleiðenda fyrir hundrað árum síðan: þá tóku Osram, Philips, Tungsram, Tokyo Electric, General Electric og fleiri framleiðendur höndum saman um að lækka lífaldur ljósapera sinna úr 2.500 klukkustundum í 1.000 klukkustundir. Fyrirtækin draslvæddu vöruna, gerðu upplifun notenda verri, í þágu aukins hagnaðar.
Saga þessara lífseigu fyrirtækja gefur líka til kynna að kannski sé það skammsýnt að ætla að draslvæðing verði fyrirtækjunum sjálfum að falli. Árangursrík draslvæðing er áreiðanlega spurning um bestun, eins og annað, að finna rétta skurðpunktinn, besta jafnvægið, draslvæða vöru aðeins upp að því marki að fólk haldi þó áfram að neyta hennar. Einokunarstaða og innilokandi vistkerfi – til dæmis að fjölskyldualbúm fólks til ára eða áratuga séu meira eða minna læst inni á netþjónum ákveðins fyrirtækis – eru auðvitað hagstæð fyrirtækjunum í þeim útreikningi: því fastari sem þú ert í neti þess, því lengra getur draslvæðingin gengið án þess að þú rjúkir á dyr, lokir reikningnum, segir upp áskriftinni.
Allavega, þetta orð skaut enn einu sinni upp kollinum í ákveðnum hópum síðustu daga, eftir að Apple lét frá sér nýjar útgáfur af ýmsum forritum. Reyndar hefur það verið á sveimi í kringum fyrirtækið allt frá því að það kynnti nýjar útgáfur stýrikerfa sinna fyrir einhverjum mánuðum síðan. Þær raddir eru háværar, meðal fólks sem lætur þess háttar trufla sig, að þar beri fyrst og fremst á skrauti og glysi sem sé að töluverði leyti á kostnað einfaldleika og notagildis, stundum jafnvel læsileika. En nú bættust við þessar nýju útgáfur klippiforrits, hljóðvinnsluforrits, myndvinnsluforrits og fleira, sem eru nú seld í einum pakka undir heitinu Apple Creator Studio. Eða nei, ekki seld heldur leigð: í stað þess að kaupa hugbúnaðinn í eitt skipti fyrir öll býðst áskrift að pakkanum í heild fyrir ákveðna upphæð á mánuði. Og áskriftin býðst ekki bara, hún er kynnt. Gömlu útgáfurnar, þær seldu, birta auglýsingar fyrir nýja áskriftarfyrirkomulagið. Örlitlar en ófrávíkjanlegar auglýsingar – eða ófrávíkjanlegar, nei: það er ekkert mál að losna við þessa auglýsingu, félagi, segir tækið, skrifaðu bara undir hér og svo borgarðu þarna. Aftur og aftur.
Nú er hún Snorrabúð stekkur heyrist á samfélagsmiðlum. Og þú líka, Brútus! Fólki er brugðið yfir þessu öllu. Ofurviðkvæmni? Áreiðanlega. Allt sem snertir þetta tiltekna fyrirtæki er þess háttar lúxusvandi sem virðist fáránlegt að verja orðum í á þessum raunverulega skelfilegu tímum. Forréttindablinda eða skortur á fjármálalæsi eða bæði. Þetta eru dýrar vörur. Eða vinnutæki. En það sem notendur hafa keypt með Apple-álaginu er ekki síst vinnufriður. Svona eins og verndargjald sem menn greiða mafíum, að tækin ónáði mann þá ekki að óþörfu, ræni ekki athygli manns bara af því að það er hægt. Eru það tugmilljónir eða hundruð milljóna sem verja drjúgum hluta dags síns með augun á þessum skjáum? Milljarðar? Hversu stórum hluta daga sinna? Tíu prósent? Fimmtíu? Allt í allt beinum við áreiðanlega töluvert meiri athygli að umhverfinu á skjánum en görðunum við húsin okkar. Dveljum þar lengur en í eldhúsinu. Við notum ekki bara þessi tæki, við höfumst þar við. Svo margir hafa verið fúsir að greiða fyrir þann vinnufrið sem tæki þessa tiltekna fyrirtækis hafa boðið að fyrirtækið er nú metið á næstum fjögur þúsund milljarða bandaríkjadala. Á íslensku: tæpa hálfa milljón milljarða króna. Eða á enn rammari íslensku: 300-föld fjárlög íslenska ríkisins.
Að bresta eitthvað, brestun. Eða er sprungun betra? Líklegra? Við höldum bara áfram að leita, ég er að reyna að þýða fracking. Þessi vinnsluaðferð við borun eftir olíu og gasi hefur færst mikið í aukana framan af þessari öld. Fullu nafni kallast hún hydraulic fracturing, þá er vatni dælt í borholur „þar til bergið brestur og sprungur opnast út frá holunni“ eins og lesa má á Vísindavefnum. Með aðferðinni má sækja olíu og gas, en líka heitt vatn og gufu, þar sem það leynist í smærri skömmtum en er hagkvæmt að sækja með hefðbundinni borun einni saman. Fracking, vökvabrot, eða brestun er þannig eins konar smáskammtaborun, og stundum hagkvæmari fyrir fyrirtækin sem að henni standa en byggðirnar sem fyrir henni verða. Eins og rakið er í svari Páls Einarssonar prófessors við spurningu um aðferðina hefur hún orðið umdeild og verið bönnuð í einhverjum löndum. „Helstu ástæður eru þessar,“ segir Páll og telur meðal annars mengun vatnsbóla, sóun á vatni, sjón- og hávaðamengun, og jarðskjálfta sem aðferðin getur valdið.
Um daginn minntist ég á grein frá Vinum athyglinnar, sem segja að baráttan til að endurheimta athygli okkar sé rétt að hefjast, eins og umhverfisvernd fyrir hundrað árum síðan. Í greininni notuðu þau fracking sem líkingamál, töluðu um að tölvurisarnir og netmiðlarnir væru að frakka/sprunga/bresta okkur, skynfæri okkar og athygli. Mér finnst þetta góð líking. Það er ekki bara setið um athygli okkar, ekki aðeins á stórum auglýsingaskiltum eins og í gamla daga, heldur reyna athyglisþjófarnir að þvinga upp hverja glufu sem næst til, sekúndu hér, augngotu þar.
Öll fjarskiptatækin mín eru orðin búðarkassar. Hafa verið það um hríð. Þau voru ekki búðarkassar til að byrja með, ég hef átt síma sem var ekki búðarkassi, sjónvarp, tölvu – og bækur, fjölda bóka, sem urðu þó búðarkassi um leið og ég vandist því að lesa þær á Kindle. Tækin neyða mig auðvitað ekki til að kaupa neitt, þessir búðarkassar eru bara hérna og láta mig í friði ef ég ónáða þá ekki. Það er hér heima. Ef ég stíg út úr húsi vandast málið. Gjaldskyldufaraldurinn er víða en hann er ágengastur á götum úti, og ágætt dæmi um frökkun/brestun/sprungun. Sjáum hvert af þessum orðum er lífvænlegast. Hin nýtilkomna úniversala gjaldskylda er áþekk götubetli en ónotalegri að því leyti að óbreyttur betlari getur ekki sent lögfræðinga heim til þín með lögmæta kröfu fyrir að hafa ekki sýnt umbeðið örlæti í síðustu bæjarferð.
Hér og nú sit ég í sófa og skrifa á spjaldtölvu, með síma á hægri hönd, lesbretti á vinstri, sjónvarp fyrir framan mig og fartölvu í tösku innan seilingar. Fimm skjái, fimm betlandi búðarkassa. Skrifa um það nokkur orð, læt þau frá mér og fylgist svo með tölum um lesendur, frakkandi ykkur sjálfur, brestandi ykkur og sprungandi. Nei, ég er ekki Apple en ef ég finn bara leið til að skrifa fleiri færslur með minni tilkostnaði, búta þær í sundur kannski, deila þeim taktfast gegnum daginn, halda ykkur við efnið … einhvern veginn hlýt ég að geta breytt þér í pening.