Í myndskreyttum barna­bókum sem ég les með dóttur minni má iðulega sjá full­orðið fólk, eða þá dýr í fötum, hafa það náðugt með opið dagblað fyrir augunum. Ég legg mig eftir því að hún fái einhverja mynd af þessu í veru­leik­anum, gríp eintak af hverju tölu­blaði Reykja­vík Grapevine og Bænda­blaðs­ins þar sem í þau næst, sem við flettum svo saman og skoðum mynd­irnar. Bænda­blaðið er sérstak­lega barn­vænt, með bæði dýrum, matvælum og þunga­vinnu­vélum. En annars eru þetta auðvitað horfnir miðlar, blöðin. Við sitjum uppi með inter­netið. Og við sitjum uppi, enn sem komið er, með ógegn­sæja samfé­lags­miðla í eigu ólíg­arka. Ég opna mínar helstu frétt­a­síður á hverjum degi, en helsta leið mín til að skilja hvar samfé­lagsum­ræðan liggur, hvað fólki þykir mikil­vægt að ræða, er í gegnum samfé­lags­miðl­ana. Og þar stendur hnífur í kú.

Mark­aðsnör­dar heitir vett­vangur á Face­book, opin­ber hópur, þar sem fram fara umræður um mark­aðs­mál.¹ Ragnar nokkur spyr hvers megi vænta eftir samkomu­lag TikTok við banda­rísk stjórn­völd. Nánar tiltekið, ef ég skil rétt, samkomu­lag stjórn­valda við ByteD­ance, sem er í eigu kínverskra aðila, um að banda­ríska fyrir­tækið Oracle eign­ist miðil­inn þarlendis. „Eftir söluna til Oracle,“ spyr maður­inn, „þá verða alla vega þrjár útgáfu af TikTok héðan í frá (þrjú sett af algór­i­þmum): Douyin, Global og M2 eða hvað sem þessi fulln­að­ar­sigur yfir banda­rísku lýðræði verður kall­aður innan­húss hjá ByteD­ance. Þetta mun nátt­úru­lega hafa meiri­háttar áhrif á TikTok en var að spá hvort einhver vissi fyrir víst hvort Ísland yrði slottað inn í M2 eða verði áfram hluti af TikTok heim­inum fyrir utan BNA og Kína?“

Semsagt: munu íslenskir notendur sitja uppi með sama algór­i­þma og banda­rískir notendur eða búa við þann sama og önnur lönd utan Banda­ríkj­anna og Kína? Þetta þykir mér góð spurn­ing. Undir­liggj­andi er þá það sem þarf ekki lengur að kalla grun, við vitum að banda­rísk stjórn­völd munu á einn eða annan veg sjá til þess að algór­i­þm­inn verði þannig stilltur, þar í landi, að hann angri sömu stjórn­völd sem minnst.

Ég hreifst af TikTok þegar ég tók að skoða mynd­bönd þar í fyrsta sinn. Það kom mér satt að segja mjög á óvart. Efnið sem birt­ist mér þar var af allt öðrum toga en á öðrum samfé­lags­miðlum. Hátt hlut­fall mynd­banda til stuðn­ings Palestínu. Ungt fólk að deila samfé­lags­gagn­rýni, jafn­vel komm­ún­ískum lærdómi, marxí­skum uppgötv­unum, sín á milli. Lestur og uppgötv­anir og frásagnir og frelsi. Og engir nasistar. Ég veit ekki hversu hlut­læg sýn á heim­inn þetta var, að hvaða leyti þetta voru áhrifin af því að losna úr höftum eldri miðla, hvort margir upplifðu það sama, hvort algór­i­þm­inn var svona snöggur að átta sig á því hvað héldi einmitt mér helst við skjá­inn, eða hvort kínverskir eigendur miðils­ins hækk­uðu vísvit­andi í ákveðnum skila­boðum en lækk­uðu í öðrum. Allt getur verið tilfellið í senn, í ólíkum hlut­föllum. En ég hef ekki hugmynd. Góður algór­i­þmi eða slæmur, sama ógegn­sæið á við um þá alla. Í þvi banda­ríska miðlaum­hverfi inter­nets­ins sem við sitjum enn uppi með var þetta í öllu falli óvænt sunnanátt.

Undan­farna mánuði hefur borið heldur minna á þeim vindum. Fyrsta svarið við spurn­ingu mark­aðsnörds­ins að ofan var í samræmi við það. Alda skrif­aði: „Það eina sem ég veit er að hér í Þýskalandi bakkar feedið um 1–2 mánuði viku í senn þegar eitt­hvað póli­tískt viðkvæmt á sér stað í Banda­ríkj­unum og það er farið að gerast ansi oft.“

„Vó. Hvað mein­arðu bakkar?“ spyr Ragnar.

„FYP-feedið,“ svarar Alda, „þar sem þú færð að sjá allskonar frá fólki sem þú þekkir ekki byrjar að sýna þér gamalt efni sem er alveg örugg­lega ópóli­tískt í stað­inn fyrir það allra nýjasta. Þetta gerð­ist t.d. í kringum mótmælin í Minneapolis.“

Ég reyndi að gúgla – ekki lengi, ekki djúpt, bara rétt aðeins – í leit að fréttum um þetta, að TikTok algór­i­þm­inn væri þegar nýttur til að dempa umfjöllun um póli­tíska ólgu í Banda­ríkj­unum með þessum hætti, líka utan þeirra. Það tókst ekki. Ég fann enga frétt, enga tilraun til hlut­lægrar umfjöll­unar. Sit uppi með það sem er þá orðrómur eða upplifun einnar mann­eskju, sem heim­ild. Ég hall­ast að því að taka hana trúan­lega frekar en ekki, þetta hljómar ekki ósenni­lega, miðað við allt og allt. En það er ekki hægt að kalla það þekk­ingu fyrir því. Ég get ekki sagt að ég viti þetta. Ég veit bara að einhver sagði þetta.

Það eitt og sér er brjáluð stað­reynd að sitja uppi með. Um leið búum við enn ekki að orða­forða til að ræða um neitt af þessu af viti. Ef við skiljum ritskoðun þröngum skiln­ingi, sem bein afskipti stjórn­valda til að koma í veg fyrir birt­ingu ákveð­inna yrðinga og höfund­ar­verka, þá á það hugtak ekki við. Það er ekki þar með sagt að þessar aðferðir við að girða atburði af, dempa viðbrögð við þeim, sé minni stýr­ing eða feli í sér minni vald­beit­ingu. En hvað á hún að heita? Á meðan þetta heitir ekkert er það ekki til. Eða jú, en við getum ekki talað um það, getum ekki innlimað það í skiln­ing okkar og feng­ist við það.

Sama á við um blind­una sem við sitjum uppi með, að vita ekki hvernig upplýs­inga­miðlun til okkar er stjórnað og hafa um leið ekki löglega viður­kenndan rétt á að vita það. Hvað á sú blinda að heita, þetta ástand stöð­ugra ágisk­ana, grun­semda, óáreið­an­legra heimilda?