Vand­inn við marx­isma er að marx­istar hafa alltaf rétt fyrir sér. Ég á ekki við að þeir þykist hafa rétt fyrir sér, séu ófor­betr­an­legir betur­vitar og svo fram­vegis, heldur að þeir hafa bein­línis rétt fyrir sér. Já, það eru mótsagnir innan kapí­tal­ism­ans sem leiðir hann reglu­bundið í krísu, já, launa­fólk lifir við bæði arðrán og firr­ingu, já, óhóf­leg misskipt­ing er banvæn, já, leiðin út væri eitt­hvert skipu­lag sem myndi afnema auðvaldið og beina atorku fólks í farveg sem væri ábata­sam­ari fyrir allan almenn­ing og já, það er ósenni­legt að þau sem hagn­ast á óbreyttu ástandi leggi sig fram um að breyta því.

Ég held að þetta sé rétt grein­ing. Ég hef ekki séð sann­fær­andi rök fyrir öðru. Og jú, það má prjóna við hana forvitni­legum útúr­dúrum og viðbótar-hugmyndum, það má takast á um aðferðir og svo fram­vegis. En vand­inn er að í megin­at­riðum virð­ist grein­ingin rétt. Og hún er löngu komin fram. Einni og hálfri öld eftir að Auðmagnið kom út hefur þess­ari grein­ingu ekki verið bylt á sama hátt og Einstein bylti Newton. Grein­ingin er útfærð og heim­færð en hún er ekki beint uppfærð. Hún stendur.

---

Marx­ismi felst þá í því annars vegar að stagl­ast á þess­ari grein­ingu, aftur og aftur og aftur, greina nýja viðburði með sömu hugtökum og þá síðustu (sýna hvernig appel­sínur þessa árs falla með sama hraða og eplin í fyrra) og hins vegar að fylkja liði um barátt­una, um leið­ina út. Hvort tveggja er, þegar til lengdar lætur, frekar leið­in­legt. Hvort tveggja er, öðru fremur, vinna. Að tala eins og marx­isti er vinna. Að hlusta á marx­ista tala, það er líka vinna. Og að láta fylkja sér, að slást í för, það er svo sann­ar­lega vinna. Ef það er eitt­hvað sem arðrændur, firrtur, lúinn og kvíð­inn launa­maður, launa­kona, launa­kvár, hlakkar ekki til að gera að vinnu­degi loknum, þá er það að vinna meira. Hvað þá glað­lyndur, hress og bjart­sýnn launa­maður, kona, kvár.

Þess vegna lokar fullt af fólki eyrunum um leið og marx­istar opna munn­inn – og jafn­vel áður en þau opna munn­inn, ef þau boða komu sína undir þessum merkjum. Því áheyr­endur vita, að feng­inni reynslu sinni og annarra, hvers er þá að vænta. Meiri vinnu. Bara launa­laust. Og stundum hömlu­laust, takmarkalaust.

---

Samt nutu marx­istar áheyrnar í gegnum tíðina. Í hundrað ár eða svo. Hvað breytt­ist? Mig grunar að Franco Berardi, eða Bifo, hafi í grófum dráttum rétt fyrir sér um það í nýbirtu viðtali, þar sem hann kallar öngstræti vinst­ris­ins afleið­ingu af bylt­ingu nýfrjáls­hyggj­unnar. Eða, svo ég hafi í huga mín eigin orð hér að ofan: auðvitað hefur hann rétt fyrir sér, hann er marx­isti, grein­ing hans er rétt. Bylt­ing nýfrjáls­hyggj­unnar, segir hann, kom á lagg­irnar „samkeppni á milli launa­fólks, rauf þannig einingu þess, kynnti fall­valt­leika til sögunnar og stillti innfæddu launa­fólki upp á móti innfluttu launa­fólki.“¹

En er þá ekki enn eitt­hvað ósagt? Er þetta nægi­leg skýr­ing? Nú er megin­verk Marx, Auðmagnið, orðið um 150 ára gamalt. Frá útgáfu þess til bylt­ing­ar­innar í Rússlandi liðu 50 ár. Það er að segja, sú saga rúmað­ist vel á einni mann­sævi. Víða um heim leiddi svo barátta undir sömu formerkjum til margra fram­fara­skrefa.² Lengst framan af 20. öld gátu marx­istar vænst þess að sjá sjálfir, í lifanda lífi, efnis­legan árangur af sameig­in­legri baráttu sinni, hvort sem væri með eigin­legri bylt­ingu eða umbótum á afmörk­uðum sviðum. Hér á landi má nefna marg­vís­legar kjara­bætur, launa­hækk­anir, aðgang að námi, almennar heil­brigð­is­trygg­ingar, ákvæði um frítíma launa­fólks, tilurð verka­manna­bú­staða og fleira. 

---

Hér og nú, aftur á móti, getur það virst ósenni­leg tíma­lína. Vinstrið, að því leyti sem það er þó til, er umsetið andstæð­ingnum, sem fer með öll völd. Í besta falli virð­ist þá mögu­legt að verja það sem þegar var byggt upp, segjum sameig­in­legt heil­brigðis­kerfi, eða hægja á niðurrifi þess. Veiga­meiri breyt­ingar í átt til hins betra virð­ast ekki innan seil­ingar, ekki innan sjónsviðs okkar daga. Þær yrðu þá ekki fyrr en á æviskeiði afkom­enda okkar. Auðvitað geta óvænt tíðindi orðið hvenær sem er, að vera marx­isti er að vilja vera tilbú­inn og sæta færis þegar það gefst, en eftir sem áður virð­ist líkleg­ast að marx­istar dags­ins í dag geti aðeins búið í haginn fyrir fram­farir sem aðrir muni njóta. Fyrir verald­legan og efnis­legan heims­skiln­ing á við marx­isma líkist draum­sýn með þeim skil­málum óþægi­lega mikið trúar­legum hugmyndum á við von og náð og efsta dag. Er þá ekki ærlegra að snúa sér að orig­inalnum og iðka kristni?

Einhver gæti kallað þetta ýkjur. Ef ég svara því til að ýkjurnar séu í þágu skýr­leika mætti kalla það falskan skýr­leika og spyrja: var þetta ekki alltaf tilfellið, meira eða minna? Þó að fólk hafi séð marg­vís­legan ávinn­ing í lifanda lífi, sner­ist þá ekki samfé­lags­bar­átta alltaf fyrst og fremst um annarra hag, um hag komandi kynslóða? Ég á ekkert svar við því og læt nægja að ímynda mér hvað Bifo gæti sagt. Jú, gæti hann sagt, en sjá aftur: bylt­ing nýfrjáls­hyggj­unnar. Atómiser­ingin mikla. Við erum ekki aðeins ein á báti gagn­vart samtíma­fólki okkar heldur líka á milli kynslóða. Að planta tré til að komandi kynslóðir njóti ávaxt­anna er eitt­hvað sem við gerum ekki lengur. Til þess þarf eitt­hvert „við“ að vera til. Nú erum við bara ótal ég.

Vinstrið er svo veiklu­legt, segir Bifo raunar í viðtal­inu, að megin­and­stæða eða víglína okkar daga liggur ekki lengur á milli hægri og vinstri heldur á milli lífs og dauða. „Og dauð­inn hefur yfirhöndina.“

---

Í upphafi viðtals­ins segir Bifo fólki að taka sig ekki alvar­lega, hann eigi það ekki skilið, enda hafi honum ekki tekist, frekar en öðrum, að fram­leiða þau hugtök sem þarf til að henda reiður á samtím­anum. Eins og aðrir sitji hann uppi á þriðja áratug 21. aldar með skiln­ing­ar­vit sem hafi átt við 20. öldina. Ég get gert þau orð að mínum og gott betur: ég hef ekki einu sinni góð tök á skiln­ingi síðustu aldar.

Samkvæmt Bifo er það rétt grein­ing, hér og nú, að rétt grein­ing á ekki séns. Það má finna von í óvon og þá er þetta svolítið forvitni­legt viðtal. En ef einhver segir nei takk, það sé varla á bölmóð­inn bætandi, þá andmæli ég því ekki. Mér heyr­ist að Bifo myndi ekki gera það heldur.

Góðu frétt­irnar: Andspænis réttri grein­ingu hefur röng grein­ing marga kosti. Með ranga grein­ingu í hönd­unum er lífið aðeins ævin­týra­legra, fleira sem kemur manni í opna skjöldu og vanda­málin óvænt­ari. Þá getur maður verið hissa í hverju fótmáli og brugð­ist við í óðag­oti, með lausnum sem fram­leiða enn fleiri vanda­mál. Þannig má ekki aðeins hafa ofan af fyrir sjálfum sér heldur öðru fólki líka, sem getur jafn­vel viljað greiða fyrir dægra­dvöl­ina. Öll sú fram­leiðsla, öll sú velta, getur knúið hagvöxt, sem vönduð eða rétt grein­ing gerir ekki á sama hátt.