Andstæð­ingar lýðræð­is­ins, haturs­menn mann­rétt­inda, eru að færa sig upp á skaftið.

Hvað þýðir lýðræði og það allt? Ég er ekki viss um að ég hafi enn í eitt einasta sinn lesið Árstíð í helvíti eftir Rimbaud til enda, í hvert skipti sem ég opna ljóðið, fyrst upp úr tvítugu, aftur nú undir fimm­tugt, finnst mér svo mikið til fyrstu línanna koma, þær eru ölvandi. Og/eða mér fer svo hratt að leið­ast. Það er sérstök iðja að lesa ljóð, hver sem er læs á ljóð á einum hluta ævinnar er það ekki endi­lega á öðru tíma­bili. Ég hef ekki verið vel læs á ljóð svo árum skiptir. En nú er tilefni, hér er ástæða, tilfellið er að þegar ég hugsa um mannréttindi/lýðræði kemur Rimbaud upp í huga minn, af ástæðu sem er mjög augljós þeim sem þekkja til ljóðs­ins. Ég þarf ekki að vera læs á ljóð (í þeim skiln­ingi sem skiptir mig máli) til að vitna í þau en um leið og ég ætla að gera það rek ég mig á að það er snúið að vitna í þetta ljóð. Ekki bara vegna þess að aðrir eiga það, í ákveðnum skiln­ingi, þeir sem þekkja betur til þess, til samhengis þess, til skálds­ins, skáld­anna í kringum skáldið, til sögunnar og forsög­unnar. Ekki bara semsagt að mér finn­ist eins og ég hljóti að verða sakaður um að vaða þar inn á skít­ugum skónum, vitandi næstum ekki neitt, sláandi um mig með annarra manna afrekum og glingri, heldur mætir mér praktísk­ari vandi. Sölvi Björn Sigurðs­son þýddi ljóðið á íslensku, JPV gaf út, 2016, það er um einni og hálfri öld eftir að það leit dags­ins ljós á frum­mál­inu. Klár­lega ætti ég að vitna í þýðingu Sölva hér, í íslenskum texta, en ég hef hana ekki við hönd­ina. Ég held reyndar að hún sé hérna inni einhvers staðar, mögu­lega í nokk­urra metra fjar­lægð, en bóka­safn heim­il­is­ins er ekki þannig skipu­lagt og/eða leit­ar­hæfi­leikar mínir ekki af þeim toga að það hafi neina praktíska þýðingu – ég gáði, ég sá hana ekki, lengra nær það ekki. Ekki í bili. Og þetta er blogg, ég dvel ekki við þessa færslu fram á annan dag, hún fer út á eftir. Ég gæti vitnað í frum­málið, frönsku, en þá væri ég að þykj­ast skilja það betur en ég geri, um leið og ég neyddi þig til að gera það líka eða hlaupa yfir línurnar ólensar eða kópí-peista þær í þýðinga­vél (nema auðvitað í tilfelli þess þíns sem er vel læs á frönsku og veist miklu meira um þetta ljóð en ég) … að endingu virð­ist praktísk­asta lausnin vera sú að vitna í verkið á ensku, enda má finna enskar þýðingar á netinu, jafn­vel löglega. En það er frekar aula­legt. Praktískt já en líka óhóf­leg undan­láts­semi við heimsveldið, þessi eilífa milli­ganga tungu­máls­ins eina. Ósmekk­legt, að minnsta kosti.

Eru mér þá allar bjargir bann­aðar? Er mér fyrir­munað, ef ekki um aldur og ævi, þá að minnsta kosti hér og nú, í kvöld, að vitna í þetta ljóð og koma mér þannig loks­ins að efninu – þetta átti að vera auðvelt, færslan átti bara að hefjast á þess­ari tilvitnun, sem upphaf umfjöll­unar, hún átti ekki að verða viðfangs­efnið sjálft. Nei, fjórði valkost­ur­inn er til: ég get endursagt erindið sem um ræðir. Eða efnis­grein­ina. Endur­sögnin yrði einkenni­lega lausa­máls­leg og samheng­is­laus en þetta er hægt, það dugir kannski í þetta sinn, af þessu tilefni. En þá rekst ég á að jafn­vel þessa einu efnis­grein hef ég aldrei lesið af nákvæmni, þó að ég hafi ölvast af henni. Perfidi­ous, hvað þýðir það aftur? Perfide á frum­mál­inu, nei það hjálpar mér ekki mikið. Ég er í kappi við tímann hérna, reyn­andi að uppfylla sjálf­skip­aða blogg­skyldu mína, hvernig kemst ég fram úr þessu? 

Slæg, það dugir kannski til þýðingar. Slóttug. Slóttug tunga, skáldið segist vera með slótt­uga tungu. Og spyr hver hafi veitt sér hana. Hann sé svo sérhlíf­inn – latur mætti jafn­vel segja, komist upp með það í krafti þess­arar tungu sinnar, hvernig má það vera? Án þess svo mikið sem beita líkama sínum sér til viður­væris, latari en halakarta, hafi hann lifað útum­allt. Í Evrópu allri sé engin fjöl­skylda sem hann þekki ekki. Ég á við, útskýrir hann svo, fjöl­skyldur eins og mín eigin sem eiga allt sitt yfir­lýs­ing­unni um rétt­indi manns­ins að þakka. Ég hef þekkt, segir hann svo, alla syni góðu fjölskyldnanna.

Flott. Þetta hafð­ist. Inntakið er, held ég, komið til skila. Að því leyti sem ég hef skilið það sjálfur eða það skipt mig máli. Mér þótti þetta svo sláandi, þarna um tvítugt einhvern tíma, þegar ég las það fyrst að ég lagði bókina frá mér, ljóðið, komst ekki lengra í það sinn – að opin­ber gögn á við mann­rétt­inda­yf­ir­lýs­ing­una kæmust fyrir í ljóði. Og þessu líka ljóði. Og hlytu þar þessa líka upphefð.

Ég er ekki viss um að annað eins hafi enn gerst í íslensku ljóði. Ekki nema þá í einhvers konar háði, ljóðið grafi sjálft undan yrðing­unni á einhvern veg. (Og hvers vegna þótti mér meiri upphefð að mann­rétt­inda­yf­ir­lýs­ingin birt­ist í þessu ljóði en að hún væri yfir­leitt til? Hafði mér aldrei verið gerð grein fyrir mikil­vægi hennar? Hlýtur það ekki að skrif­ast á einhvers konar brest … í hverju? Í námskrá? (Hefur aðal­nám­skrá enn komist að í ljóði?))

Þarna um tvítugt var ég nógu nýr í veröld­inni til að það hafði aldrei hvarflað að mér að efna­fólk eða betri borg­arar væru eða hefðu verið fær um að yrkja ljóð. Þá hafði reyndar varla hvarflað að mér að þau væru til í neinum skiln­ingi sem snerti mig. Og það hvarfl­aði sann­ar­lega ekki að mér „góðar fjöl­skyldur“ þýddi eitt­hvað í ætt við heim­ili brodd­borg­ara, eins og blasir nú við mér að það hljóti að gera, að minnsta kosti í og með. Ég sá bara orðin „fjöl­skyldur eins og mín eigin sem eiga allt sitt mann­rétt­inda­yf­ir­lýs­ing­unni að þakka“ – og hér umorða ég, uppfæri milli yfir­lýs­inga og/eða tungu­mála, réttur manns­ins á frönsku varð að mann­rétt­indum á íslensku, kjarni máls­ins er óslit­inn þráður þar á milli. Franskar fjöl­skyldur sem áttu allt sitt frönsku bylt­ing­unni og rétt­inda­skrá hennar að þakka um 1870, tæpri öld eftir að hún átti sér stað, það eru víst áreið­an­lega ekki bara alþýðu­fólk, almúga­fólk, og jafn­vel alls ekki, kannski fyrst og fremst þeir betri borg­arar sem þarmeð réðu ríkjum. Faðir skálds­ins sjálfs, ef við gefum okkur að þarna sé að því leyti ort sjálfsævi­sögu­lega, fann víst nokk­urn frama innan hers­ins, fjöl­skyldan hefur verið í ágætum efnum svo langt sem það nær. Sýnist mér og skilst en það skiptir ekki öllu máli: ég las bara „fjöl­skyldur eins og mín eigin sem eiga allt sitt mann­rétt­inda­yf­ir­lýs­ing­unni að þakka“ og línan varð mín, stork­aði ekki bara hugmynd­inni um hvað gæti rúmast í ljóði heldur gerði mér eitt­hvað ljóst um tilveru mína, skor­aði á mig að gera mér grein fyrir því sama, að jú, líklega ætti mín fjöl­skylda, ég sjálfur, líka allt mitt mann­rétt­inda­yf­ir­lýs­ing­unni að þakka. Samein­uðu þjóð­anna, já, en ekki síður – gerði ég mér svo grein fyrir þegar árin liðu – Mann­rétt­inda­sátt­mála Evrópu, skjali sem enn á langt í land með að rúmast í íslensku ljóði en reynd­ist nauð­syn­leg forsenda þess, til dæmis, að í kringum 1990 varð löglegt á þessu landi að gagn­rýna embætt­is­menn á opin­berum vett­vangi. Það væri ekki úr lausu lofti gripið að segja að þá hafi tján­ing­ar­frelsi loks verði fært í lög, að nú séu fyrstu kynslóð­irnar sem fæðast við þau skil­yrði að komast til manns.

Þessi skjöl, hins vegar, um leið og þau eru aðeins það sem í þeim stendur, orðin sjálf skipta þar öllu máli, þá fela þau líka í sér hugmynd sem stendur utan þeirra, liggur þeim báðum til grund­vallar – á sér tilvist í textunum, verður að birt­ast í texta, í útfærslu og tilteknum atriðum en er þó ósögð forsenda þeirra, liggur að baki þeim eins og hún liggur í þeim: að eitt­hvað, raunar mjög margt, sé allra, ansi margt sé þannig að allir eigi tilkall til þess, án undan­tekn­ingar, ekki í krafti verð­skuld­unar heldur í krafti þess láns eða þeirrar hend­ingar að vera til.

Við sem erum komin, hvort sem er öðrum þræð­inum eða alfarið, af eigna­lausu alþýðu­fólki, hálf­gerðum þrælum, við vitum eða megum vita að við eigum allt að þakka því að skóla­ganga var viður­kennd sem almennur réttur barna, ekki aðeins forrétt­indi sérval­inna. Og svo fram­vegis, það er aðeins byrjunin.

Rimbaud hætti svo að yrkja um tvítugt, fór í vopna­brask, dó 37 ára gamall. Ég held að það þurfi þó ekki að dvelja við ævisög­una hans til að sjá hvernig þessi lína, hvernig hún kom sér fyrir í mínu sinni – ég vil ekki kalla það lestur eða túlkun, því það gefur til kynna að ég sé virki aðil­inn í þessu sambandi, ég gerði ekki neitt, línan kom sér bara fyrir hérna – en það hvernig hún kom sér fyrir og hvaða þýðingu hún fékk er ekki bara valkvæmt heldur gerir henni áreið­an­lega rangt til á einn veg eða fleiri. Og þó stendur hún þarna, umlukin öllu sem umlykur hana, beint við hlið­ina á „Ég hef þekkt alla syni góðu fjöl­skyldn­anna“, glefsu úr einka­lífi skáldsins/ljóðmælandans – en það er einmitt þessi sams­láttur sem uppljómar hana, að heims­sögu­legir viðburðir á við bylt­ing­una og póli­tískar og stjórn­sýslu­legar afleið­ingar þeirra á við mann­rétt­inda­yf­ir­lýs­ing­una birt­ist í hinum smæstu en mikils­verð­ustu atvikum í lífs­hlaupi unglings, mann­eskju, séu forsendur þess hvernig hann/hún/þau komast leiðar sinnar um heim­inn. Mann­rétt­inda­yf­ir­lýs­ingin hlýtur upphefð af ljóð­inu vegna nálægðar hennar þar við, segjum, mark­verðar stundir í lífi unglings. Við líf sem ólgu og löngun og eitt­hvað ófyrirsjáanlegt.