Smári McCarthy reynd­ist fús að svara nokkrum spurn­ingum um fyrir­tæki hans og Ingvars Helga­sonar, Stratis, í kjöl­far umfjöll­unar sem birt­ist hér á mánu­dag. Enn sem komið er virð­ist nafn þessa fyrir­tækis ekki hafa sést í íslenskum fjöl­miðlum. Það birt­ist í aftur á móti í erlendum miðlum haustið 2025, í tengslum við fjár­mögnun fyrir­tæk­is­ins. Þá kom fram að fyrir­tækið þrói fram­sæk­inn hugbúnað sem nýtist til gagna­grein­ingar og ákvarð­ana­töku í hern­aði og hafi þegar nýst Úkraínu­her í átökum.

„Það er rétt,“ sagði Smári, „að ég held mikið upp á gagn­sæi, og skal glaður svara einu og öllu eins vel og ég get.“

Tvær eða þrjár athugasemdir

Smári er meðstofn­andi og tækn­i­stjóri Stratis. Áður en ég náði sambandi við hann hafði hann haldið því fram, í opnum þræði á Face­book, að í ofann­endri blogg­færslu mætti finna rang­færslur. Ég hóf því samskipti okkar á að spyrja hann í hverju þær fælust. Smári svar­aði því til að umfjöll­unin inni­héldi „nokkrar rang­færslur, þó svo að megnið af henni sé ekki bein­línis röng — en það er margt gefið í skyn sem er í besta falli misskiln­ingur eða rangtúlkun. Sér í lagi höfum við aldrei líkt okkur við Palantir, né heldur myndum við gera það.“

Í færsl­unni var því þó ekki haldið fram að forsprakkar fyrir­tæk­is­ins hefðu sjálfir líkt því við banda­ríska stór­fyr­ir­tækið Palantir heldur að aðrir hefðu gert það, eins og bæði er ljóst á heim­ild­inni sem þar er vísað til, og þeim ummælum sem þar eru höfð eftir Ingvari Helga­syni um samanburðinn.

Þá sagð­ist Smári vilja gera athuga­semd við yfir­skrift færsl­unnar: „Stratis fram­leiðir ekki vopn,“ skrif­aði hann. „Við fram­leiðum hugbúnað. Sá hugbún­aður fellur ekki á nokk­urn hátt undir „tvíþætta notkun“ (dual-use), hvorki í skiln­ingi íslenskra laga né Wassenaar samn­ings­ins (sem Ísland er ekki aðili að) og getur sem slíkur ekki stjórnað neinum vopna­kerfum né annað. Það er rétt að hugbún­að­ur­inn getur verið notaður í hern­aði, en það gildir um hér um bil alla tækni sem hefur nokk­urn­tíman verið þróuð.“

Í umræddri fyrir­sögn birt­ist þó ekki orðið vopn heldur hergögn, og var full­yrt að Ísland fram­leiði þau. Var það rétt notkun orðs­ins? Hvað eru hergögn? Í reglu­gerð frá árinu 2019 má finna stjórn­sýslu­lega skil­grein­ingu þessa orðs, þar sem hergögn eru sögð „hvers konar vopn og skot­færi, sem og búnaður, aðföng og tækni sem annað­hvort hefur verið sérhannað til nota í hern­að­ar­legum tilgangi eða umbreytt til slíkra nota“. Þá er nánar tilgreint að hugtakið nái utan um vél- og hugbúnað „sem sérhann­aður hefur verið til þróunar, fram­leiðslu, rekst­urs, stýr­ingar eða viðhalds á þeim hergögnum sem tilgreind eru hér að framan.“ Hvort skil­grein­ingar stjórn­sýsl­unnar ráða endan­legri merk­ingu orða eða ekki, hvort hugbún­aður Stratis fellur að skil­grein­ingu hugtaks­ins eða ekki og loks hvort fráleitt er að ræða um þann búnað sem hergögn eða ekki, eru spurn­ingar sem lesendur eru jafn færir um að svara og ég.

Loks full­yrti Smári að spurn­ing­arnar sem ég sendi honum og birt­ast hér að neðan, virt­ust „við yfir­lestur vera, hver og ein einasta, byggð á misskiln­ingi á því bæði hvað við gerum og hvernig við gerum það. Ég er ekki viss um að það sé gagn­legt að svara spurn­ingum sem eru byggðar á misskiln­ingi,“ skrif­aði hann, „en ég skal reyna að gera það samt.“

Geta selt hugbún­að­inn til hvers sem er

H: Nýtist breyt­ingin á lögum um útflutn­ing varn­ings með tvíþætt nota­gildi sem gerð var árið 2023 fyrir­tæk­inu ykkar áreið­an­lega, að líkindum, að líkindum ekki eða áreið­an­lega ekki?

S: „Nei. Hún nýtist okkur ekki, þar sem við föllum ekki undir „tvíþætta notkun“ og er því ekki háð neinum útflutn­ings­hömlum. Við erum í raun­inni í þeirri stöðu að við getum selt hugbún­að­inn okkar til hvers sem er, hvar sem er, án nokk­urra útflutn­ingstak­mark­ana eða leyfa.“

H: Hafði einhver aðili að fyrir­tæk­inu sem nú heitir Stratis aðkomu að þeirri laga­breyt­ingu á einhverju stigi, á einhvern hátt, form­lega eða óform­lega, beint eða gegnum milliliði?

S: „Nei, við höfum ekki með neinum hætti haft áhrif á íslenska löggjöf á þessu sviði, hvorki form­lega né óform­lega, né í gegnum milli­liði. Hins vegar er umrædd laga­breyt­ing sem þú vísar í mjög góð, enda skýrir hún ábyrgð og umhverfi þeirra fyrir­tækja sem falla undir skil­grein­ing­una á tvíþættri notkun, en þau eru orðin nokkur á Íslandi í dag, þótt við séum ekki eitt þeirra. Það er löngu tíma­bært að íslensk stjórn­völd og íslenskt samfé­lag viður­kenni að heim­ur­inn er ekki alltaf jafn frið­sæll og við viljum, og að hags­munum okkar verður ekki borgið með því að láta sem ógnirnar séu ekki til. Það er virð­ing­ar­vert að vilja vera frið­sælt samfé­lag. En við verðum að vera tilbúin til og fær um að verja þann frið.“

H: Hafa íslensk stjórn­völd á einhvern annan hátt greitt götu fyrir­tæk­is­ins til þróun­ar­starfs og viðskipta í Úkraínu eða á öðrum vettvangi?

„Nei. Íslensk stjórn­völd hafa ekki hjálpað okkur á neinn hátt í samskiptum okkar við erlenda aðila. Eina aðkoma íslenskra stjórn­valda að stuðn­ingi við okkur var að við fengum nokkra litla styrki úr Tækni­þró­un­ar­sjóði fyrir nokkrum árum, en þeir voru ekki veittir í tengslum við neina vopna- eða hern­að­ar­tengda starf­semi, og þeir voru ekki veittir í tengslum við neina „tvíþætta notkun“ (dual-use) starf­semi. Ef eitt­hvað er, þá er stuðn­ingur íslenskra stjórn­valda við sprota­fyr­ir­tæki á borð við okkur stór­kost­lega takmark­aður saman­borið við þann stuðn­ing sem sambæri­leg fyrir­tæki fá hvar sem er annars­staðar í Evrópu. Við rekum því fyrir­tækið að nokkru leyti frá Eistlandi og Finn­landi, auk Íslands.“

Ókeypis stuðn­ingur og þjón­usta við Úkraínuher

H: Ragnar Sass, stofn­andi eist­neska fjár­fest­ing­ar­sjóðs­ins Darkstar, segir í færslu á X, þann 1. októ­ber 2025 (hér), að Stratis vinni eða hafi unnið að hugbún­að­ar­lausnum fyrir dróna­hernað Úkraínu, og tilgreinir þig sérstak­lega í því samhengi. Er það rétt?

S: „Já. Við vinnum með ýmsum deildum í úkraínska hernum. Við munum halda áfram að vinna með þeim svo lengi sem þeir hafa þörf fyrir okkar þjón­ustu og við höfum getu til að veita þá þjón­ustu. Við erum stolt af því að geta stutt Úkraínu í þessu varn­ar­stríði þeirra, og við munum gera allt sem við getum til að hjálpa þeim að verja sig gegn rúss­nesku innrás­inni. Okkar hugbún­aður er notaður í ýmsum tilgangi þar, sem við ræðum ekki út á við til að verja þjóðarör­ygg­is­hags­muni skjól­stæð­inga okkar, en eins og áður segir þá er kerfið ekki vopna­kerfi og getur ekki stjórnað neinu vopna­kerfi. Þess má geta að við höfum aldrei selt neitt til Úkraínu; öll okkar aðkoma þar er í formi ókeypis stuðn­ings og þjónustu.“

H: Er það megin­þáttur í starf­semi fyrir­tæk­is­ins til þessa eða einhvers konar hliðarstarfsemi?

S: „Starf­semi fyrir­tæk­is­ins gengur út á að þróa hugbúnað sem getur nýst við að greina og spá fyrir um ástand jarðar í fortíð, nútíð og fram­tíð, til að mynda veður­far og sjólag, lofts­lag, mengun, lýðtölur, hagstærðir, stað­setn­ingar og ástand bygg­inga, fyrir­tækja, skipa, flug­véla, og ótal margt fleira. Við vinnum með opin­berum aðilum og fyrir­tækjum í einka­geir­anum sem hafa þörf fyrir þessa grein­ing­ar­getu. Hún nýtist meðal annars í viðbrögðum við nátt­úru­ham­farir og aðrar ógnir gegn almenn­ingi, en svo líka í eftir­liti með virð­iskeðjum, trygg­ingum, og í ýmsum öðrum tilgangi — þar með talið vissu­lega ákveðnum nota­gildum í hernaði.“

Reynslan í Úkraínu gríð­ar­lega verðmæt

H: Hver og hversu mikil áhrif hafa lausnir Stratis haft á dróna­hernað Úkraínu til þessa?

S: „Við vitum ekki, né viljum við geta vitað, nákvæm­lega á hvaða hátt viðskipta­vinir okkar nota hugbún­að­inn okkar. Við reynum bara að tryggja að þjón­ustan okkar sé eins góð og við getum gert hana, og að hún sé eins örugg og við getum gert hana, og að hún sé eins áreið­an­leg og við getum gert hana. Við höfum auðvitað ákveðnar hugmyndir um það hvað tæknin er notuð í, en ég get ekki farið út í neitt nákvæm­lega hvað það varðar. En eins og áður segir: við erum að leggja fram þennan hugbúnað sem gjöf inn í varn­ar­bar­áttu Úkraínu­manna gegn ólög­legri, ómann­úð­legri, og óásætt­an­legri innrás. Því er ljóst að öll notkun hugbún­að­ar­ins þar er í varnartilgangi.“

H: Hvernig sjáið þið fyrir ykkur að sú reynsla muni nýtast fyrir­tæk­inu hér eftir?

S: „Það er alveg ljóst að reynslan sem við höfum aflað með störfum okkar í Úkraínu er okkur gríð­ar­lega verð­mæt og muni nýtast okkur vel. Það hefur auðvitað áhrif á fólk, að vera að þróa hugbúnað meðan Rúss­neskir drónar og loft­skeyti springa fyrir utan dyrnar hjá manni. Sú reynsla og þekk­ingin sem við höfum aflað upplýsir ýmis­legt, en kannski fyrst og fremst hvetur okkur til að vinna hraðar, betur, og af meiri ásetn­ingi en ella. Ef okkar aðkoma nýtist Úkraínu jafn mikið og reynslan mun nýtast okkur, þá getum við verið stolt af því.“

Hugbún­aður getur verið hættulegur

H: Í umfjöllun Resilience Media er haft eftir Ingvari Helga­syni að þó að Stratis einbeiti sér einkum að evrópskum kaup­endum til þessa, þá séu að auki „grá svæði“ í útflutn­ings­stefnu fyrir­tæk­is­ins. Hvaða svæði eða lönd eru það?

„Þarna ferðu örlítið rangt með, en vissu­lega er það líkleg­ast til komið af því að umfjöllun Resilience Media er ekki alveg nógu skýr á þessu. Sko: Við skiljum að hugbún­aður eins og okkar getur verið hættu­legur, og notaður í vondum tilgangi, þó svo að markmið okkar séu frið­sam­leg. Alla tækni má nota til góðs eða ills, og því erum við með ýmis siðferð­is­leg viðmið um það hverjum við erum tilbúin til að vinna með. Það sem sagt var á ráðstefn­unni, og er ákveðin mantra innan­húss hjá okkur, er að rauðu línurnar eru auðveldar, en gráu svæðin eru flókin. Það er nákvæm­lega ekkert flókið fyrir okkur að lýsa því yfir að við munum ekki selja tækn­ina okkar til Norður Kóreu. Hitt er annað mál að það eru til lönd, jafn­vel í Evrópu, sem eru ótví­rætt frjáls­lynd lýðræð­is­ríki, en hafa verið ítrekað staðin að mann­rétt­inda­brotum í gegnum tíðina. Það eru sömu­leiðis stofn­anir sem almennt þjóna lögmætum almanna­hags­munum, en hafa stundum geigað. Það er enginn full­kom­inn í þessu. Sem tæknifyr­ir­tæki er okkur skylt að fara að lögum, en umfram það er siðferð­is­lega verk­efnið okkar fyrst og fremst að vera skýr á því hvað við erum að búa til, skýr á því hverjir okkar viðskipta­vinir eru, og að bera ábyrgð á ákvörð­unum okkar þegar upp er staðið. Það er ýmis­legt sem við gerum til að reyna að passa okkur, og eflaust verða einhvern­tím­ann gerð mistök, en í lok dags viljum við öll geta sagt að við höfum hjálpað fólki og samfé­lögum, og geta sofið vel á nóttunni.“

H: Hverjir aðrir en Úkraínu­her telj­ast eða hafa talist til viðskipta­vina fyrirtækisins?

S: „Við ræðum ekki um okkar viðskipta­vini opin­ber­lega, né gefum við upp hverjir þeir eru nema þegar við höfum fengið sérstakt leyfi til þess. Í dag höfum við ekkert slíkt leyfi.“

Þá bætti Smári við: „Að þessu öllu sögðu lít ég svo á að við erum að þróa mikil­væga tækni sem getur nýst bæði ríkjum og fyrir­tækjum á ótal vegu, og getur stuðlað að auknum friði og velsæld í heiminum.“

Svarar ekki fyrir afstöðu fjárfesta

Þannig hljóð­uðu svör Smára McCarthy við spurn­ingalista sem ég sendi honum í fyrstu samskiptum okkar um efnið. Ég fylgdi svör­unum eftir með tveimur spurn­ingum sem hann reynd­ist líka fús að svara, eins þó að önnur þeirra væri, eins og hann orðar það, að vissu leyti „ógeðs­leg“.

Að fyrri spurn­ing­unni hafði ég nokk­urn formála. Ég skil afstöðu þína til Úkraínu­stríðs­ins, skrif­aði ég, og held að hún sé útbreidd þó að fáir taki af skarið með þessum hætti, að það sé verð­ugra að leggja sitt af mörkum en ekki, til að styðja ríki sem verst órétt­mætri innrás. Það er ein mjög tæk leið til að skýra starf ykkar.

Um leið legg­urðu hins vegar áherslu á að þarna sé ekki um hergögn að ræða eða einu sinni búnað með tvíþætt nota­gildi, heldur séuð þið að „þróa hugbúnað sem getur nýst við að greina og spá fyrir um ástand jarðar í fortíð, nútíð og fram­tíð, til að mynda veður­far og sjólag, lofts­lag, mengun, lýðtölur, hagstærðir, stað­setn­ingar og ástand bygg­inga, fyrir­tækja, skipa, flug­véla, og ótal margt fleira.“ Svo bætist hern­að­ur­inn við þennan lista eins og aukaatriði.

Ég geri mér grein fyrir því að búnaður til gagna­vinnslu er til ýmissa hluta nýti­legur. En fyrir liggur að eini fjár­fest­ir­inn sem hefur tilkynnt, hátt og snjallt, um þátt­töku í rekstri ykkar er sjóður sem sérhæfir sig í fjár­fest­ingum í þágu hern­aðar. Eist­neski sjóð­ur­inn Darkstar er kynntur sem sá fyrsti í Evrópu sem fjár­festi eingöngu í þróun hergagna — ég veit ekki hvort þú vilt hafa annað orð um það eða af hvaða ástæðu þá, en þýðingin hergögn liggur bein­ast við. Full­trúar sjóðs­ins nefna sérstak­lega nytsemi búnaðar ykkar við drónahernað.

Þú tekur fram að allar tækninýj­ungar geti nýst til hern­aðar, sem er auðvitað rétt, það gera líka gúmmí­stíg­vél og blýantar, en þessi sjóður hlýtur að velja sínar fjár­fest­ingar af aðeins meiri nákvæmni en svo. Á manna­máli virð­ist blasa við að búnaður ykkar hafi hern­að­ar­legt nota­gildi og að þannig hafi hann þegar sannað sig, hvaða annað gagn sem hann getur að auki gert, nú eða síðar meir. Ég á erfitt með að fá heila mynd af þessu saman­lögðu. Því spyr ég:

Skjátl­ast sjóðnum Darkstar um starf­semi ykkar eða nota­gildi þess búnaðar sem þið þróið? Eða er þetta laga­tækni­legt atriði, að skil­greina búnað­inn hvorki sem hergögn né vöru með tvíþætt nota­gildi, til að forð­ast óþarfa skriffinnsku?

Smári svar­aði: „Ég ætla ekki að svara fyrir afstöðu fjár­fest­anna okkar. Það er vissu­lega hægt að nota kerfið okkar til að upplýsa um hern­að­ar­að­gerðir, þar á meðal aðgerðir með drónum. Við föllum hins vegar ekki undir lög varð­andi tvíþætt nota­gildi — ekki vegna þess að við séum að forð­ast það sérstak­lega, heldur vegna þess að skil­grein­ingin á hvað fellur þar undir er frekar þröng (og eðlilega).“

Hraðar stríðið þróun okkar? Að sumu leyti, kannski

H: Þegar þú segir að reynsla ykkar af Úkraínu­stríð­inu hafi verið „gríð­ar­lega verð­mæt og muni nýtast okkur vel“ þá hall­ast ég að því að skilja það beinum, efnis­legum skiln­ingi, að verð­mæti fyrir­tæk­is­ins hafi eða muni aukast á grund­velli þeirrar reynslu. Í því ljósi myndi realískur grein­andi staldra við þegar þú segir um að ræða „gjöf inn í varn­ar­bar­áttu Úkraínu­manna“: stríðið sjálft er að nýtast ykkur sem eins konar hrað­all við þróun hugbún­að­ar­ins, ef ég skil þig rétt. Með öðrum orðum hagn­ist fyrir­tækið, eða bindi vonir við að hagn­ast, á átök­unum og aðkomu ykkar að þeim. Er það ekki rétt skilið?

S: „Nei, ég meina að reynslan komi að góðu. Það er margt sem maður lærir í svona aðstæðum sem ekki er hægt að læra öðru­vísi. Fyrir­tækið hagn­ast ekki á þessu stríði á nokk­urn hátt — enda er svolítið erfitt að hagn­ast á því að gefa vöruna sína. Ef eitt­hvað er þá kostar það okkur tölu­vert mikið að gefa þetta, en það gerum við vegna þess að það skiptir máli.

En, fyrir­gefðu, mér finnst líka svolítið ógeðs­legt að þú sért að gefa í skyn að við „bindum vonir við að hagn­ast“ á stríðs­rekstri, eins og það sé eitt­hvað sem við séum að fagna. Alls ekki. Það væri frábært ef stríð­inu lyki strax, og enn betra ef það hefði aldrei hafist. Þegar því lýkur er nóg af öðrum verk­efnum fyrir fyrir­tækið. Hraðar stríðið þróun okkar? Að sumu leyti, kannski. Og það er vissu­lega ákveð­inn gæðastimp­ill út á við að hugbún­að­ur­inn hafi verið notaður við erfið­ustu mögu­legu aðstæður. En þeim gæðastimpli myndum við fórna glöð fyrir friðinn.“

Gegn mann­vonsku­drifnu alræðis-eftirlitssamfélagi

Ég er ekki fjöl­mið­ill, til að benda á hið augljósa. Umfjöllun um þetta efni ætti að mínu mati betur heima á vett­vangi þeirra. Ljóst er að fólk mun hafa skiptar skoð­anir á fram­lagi Stratis, eins og fram­lagi Íslands yfir­leitt, til Úkraínu­hers. Einhverjir munu sjá það sem hetju­dáð, aðrir glapræði eða þaðan af verra, enn aðrir dást að viðskipta­viti stjórn­enda Stratis, og svo fram­vegis, eftir lífs­sýn og heims­skiln­ingi hvers og eins, afstöðu til hern­aðar almennt og til þess­ara átaka sérstak­lega. Eftir ofan­greind samskipti, athuga­semdir Smára við fyrstu færsl­una og svör hans við nokkrum fjölda spurn­inga, þá sendi ég honum eina línu enn, eða tíu, til að skýra afstöðu mína til efnis­ins. Ég lauk þeirri send­ingu á að segja að mér virt­ist starf­semi Stratis í frásögu færandi, eitt­hvað sem eigi erindi við umræðu í lýðræð­is­sam­fé­lagi um yfir­stand­andi vígvæð­ingu, þróun sem mér þykir uggvæn­leg, óháð öðru. Því svar­aði Smári að bragði, og tók undir. Því lýkur þessu viðtali (í þriðja og síðasta sinn) á hans orðum. Hann veitti mér fullt leyfi til að hafa þau eftir honum, svo lengi sem fram kæmi að í þetta sinn talar hann ekki fyrir hönd Stratis heldur aðeins í sínu eigin nafni:

S: „Já. Ég er sammála, þetta er ekki siðferði­lega einfalt viðfangs­efni. En svo ég tali persónu­lega þá nálg­ast ég þetta líka hafandi kynnst stríðum, mann­rétt­inda­brotum, og hverskyns ógeði á ótal stöðum í heim­inum í gegnum árin, og byggi mína siðferð­is­kennd á löngun til að minnka þján­ingar, efla mann­rétt­indi, og styðja við sjálfs­ákvörð­un­ar­rétt fólks og önnur lýðræð­is­leg gildi. Það er því miður þannig að fólk sem hefur aldrei kynnst ófriði á oft mjög auðvelt með að dæma þá sem taka afstöðu, jafn­vel án þess að skilja aðstæður. Í mínum huga er ekkert siðferði­lega rangt við að hjálpa fólki að verja sig fyrir árásum, eða að hjálpa stjórn­völdum að gera það, ef þau stjórn­völd eru í grund­vall­ar­at­riðum að starfa eftir frjáls­lyndum lýðræð­is­gildum þar sem laga­hyggja, lögmæti og virð­ing fyrir mann­rétt­indum eru í heiðri höfð.

En ég hef líka gríð­ar­legar áhyggjur af þess­ari aukn­ingu á njósnum á almenn­ingi sem hefur gerst undan­farna áratugi, og hef svosem aldri hætt að tala um persónu­vernd og frið­helgi einka­lífs­ins. Það sem er að gerast í Amer­íku með þetta er viðbjóður. Og raun­veru­leik­inn er að lönd í Evrópu eru mjög mörg hver að kaupa hugbúnað dýrum dómi frá amer­ískum rísum sem hirða engu um mann­rétt­indi, eða mann­fólk yfir höfuð.

Ef við getum gert það að verkum að þessi Evrópu­lönd geti varið sína lögmætu hags­muni með evrópskum hugbún­aði sem er byggður með virð­ingu fyrir þessum rétt­indum og völdum frá fyrsta degi, í stað þess að þurfa að sætta sig við amer­ísku lausn­ina vegna þess að ekkert annað leysir vanda­málin, þá sé ég það sem djúp­stæðan sigur. En vittu til — ég hef engan áhuga á því að þessi þróun í átt að mann­vonsku­drifnu alræðis-eftir­lits­sam­fé­lagi haldi áfram eins og hún hefur verið, og er a.m.k. hluti af því sem við erum að reyna að gera byggt á því að vera önnur og betri leið í þeim efnum.“