Formáli um frels­is­bar­áttu nautgripa

Reviel Netz heitir ísra­elskur fræði­maður, nú prófessor við Stan­ford háskóla í Banda­ríkj­unum. Sérsvið hans er saga stærð­fræð­innar í forn­öld. Hann skrif­aði eitt merki­leg­asta sagn­fræði­rit sem ég hef lesið, um sögu gadda­vírs: Barbed Wire: An Ecology of Modernity. Bókin kom út árið 2009. Snemma í bókinni er rakinn aðdrag­andi þess að gadda­vír var fund­inn upp, á gresjum Amer­íku, sem tæki til að hafa stjórn á dýrum. Áður en að uppfinn­ing­unni sjálfri kemur má þar lesa um fyrri aðferðir:

„Mikil­væg­ast er að reiða sig á hátt­erni kýrinnar sjálfrar. Þetta er grund­vall­ar­at­riði tamn­ingar: að kynn­ast siðum dýrs­ins og nota þá gegn því. Kýrnar gátu öðlast frelsi undan mann­fólki en þær voru fangar eigin vana. Þær voru skil­yrtar til að verja sig fyrir rándýrum með því að þétta raðirnar. Hjarð­hegðun þeirra er einmitt það sem mann­fólk færir sér í nyt. Kýr dreifa sér einfald­lega ekki. Hefði einhver hjörð gert sér grein fyrir því árið 1866 við hvað hún átti að etja, hefði hún getað tekið þá rökvísu ákvörðun að dreifa úr sér í allar áttir. Engin hæfni við kúrekstur hefði dugað til að safna öllum kúnum saman, og þær sem yrðu eftir í haganum hefðu að minnsta kosti átt séns í stöku úlfa. En kýrnar gerðu sér aldrei grein fyrir þessu. Þær héldu hópinn og álitu að það væri – eins og það hafði verið árþús­undum fyrr – í þeirra bestu þágu.“

Þessi mynd situr í mér hvenær sem ég finn fyrir eigin vanhæfni eða horfi upp á vanhæfni okkar allra til að rísa upp gegn vondum aðstæðum, þvingun, ofríki eða valdi sem okkur líkar ekki: myndin af belj­unum sem hefðu getað risið upp – en þó, í reynd, alls ekki. Munur­inn á okkur og þeim á að heita að við höfum skyn­semi til að bera, séum að því leyti til frjáls­ari en kýr að við getum bæði borið kennsl á stöð­una, hver sem hún er, og skipu­lagt viðbragð okkar til samræmis. En hvað ef skyn­semin sjálf, eða það sem birt­ist okkur sem skyn­semi, er eins fyrir­sjá­an­legur vani og sá vani kúnna, andspænis ógnum, að þétta raðirnar? Hvað ef það er jafn auðvelt að beita honum gegn okkur?

Inngangur um okkur kýrnar

Hef ég eitt­hvert tiltekið samhengi í huga hérna? Ekki endi­lega. Mér finnst bæði myndin af kúnum, skiln­ingur Netz, og spurn­ingin um skyn­sem­ina eiga við nokkuð víða. En jú, og þó. Það er skrítið að upplifa kjör­tíma­bil án vinstri­flokks á þingi. Ég meina þetta ekki sem innlegg í þrætu um hvort Samfylk­ingin er vinstri­flokkur eða ekki, auðvitað er hún það í skiln­ingnum a, b og c en ekki d, e og f. En hún er mark­aðs­sinnuð án mikilla fyrir­vara og hlynnt NATO án efasemda.

Og hvað með það, má spyrja. Beittu Vinstri-græn sér gegn þátt­töku í hern­að­ar­banda­lag­inu í sinni stjórn­ar­tíð? Heldur betur ekki. Ríkis­stjórnir flokks­ins tóku stór skref til aukinnar þátt­töku í banda­lag­inu. Opin­ber stefna flokks­ins gegn NATO virt­ist þannig furðu­lega innan­tóm og rétt­mætt tilefni til ásak­ana um hræsni. En nú, þegar sá flokkur er horf­inn af þingi, þá blasir við hvernig tvískinn­ungur og hræsni getur í vissum kring­um­stæðum verið skárri kost­ur­inn: Eins þó að andstaða flokks­ins hafi aðeins verið form­leg og að öðru leyti afleið­inga­laus, þá hélt forms­at­riðið opnum þeim mögu­leika að efast um hern­að­ar­banda­lagið, um aðild og þátt­töku Íslands í því, um vígvæð­ingu og um hern­að­ar­banda­lög almennt. Í hvert sinn sem flokk­ur­inn var sakaður um hræsni eða tvískinn­ung fólst í því ítrekun, um leið, á að þessi sjón­ar­mið ættu erindi við stjórn­málin á breiðum vett­vangi og þau bæri að taka alvarlega.

Nú, þegar enginn flokkur á þingi lætur í veðri vaka að til séu valkostir við öra vígvæð­ingu, þegar enginn flokkur flaggar efasemd, hvað þá andstöðu, við beina þátt­töku lands­ins í hern­aði, nú þegar engan er hægt að saka um hræsni og tvískinn­ung í því samhengi, þá þagnar samtalið. Viðfangs­efnið birt­ist okkur eins og það sé varla einu sinni viðfangs­efni, þar sé engin spurn­ing, ekki nema þá um tækni­legar útfærslur. Það er greind­ar­skerð­ing fyrir okkur öll. Við erum ekki nógu þrosk­aðar skepnur til að sjá þá hluti vel sem við erum sammála um. Við sjáum hluti með því að takast á um þá. Því sekkur nú landið dýpra og dýpra í þetta brjál­æði án þess að þróa einu sinni orða­forða, á leið­inni, til að greina þar eitt skref frá öðru. Það er skrítið ástand og skrítin vegferð.

Megin­mál um hakkaþon

Það er að segja: RÚV greindi frá því í gær, miðviku­dag, að þessa dagana héldi NATO „hakka­þon“ í Reykja­vík. Hakka­þon eru eins konar íþrótta­mót forrit­ara, samkomur þar sem þeir koma saman í teymum til að vinna verk­efni og þróa lausnir, hver í kapp við annan. Hvers konar verk­efni og lausnir í þetta sinn? Í kynn­ing­ar­skjali fyrir hakka­þonið (eða auglýs­ingaplaggi: „Ert þú tölvu­for­rit­ari, kerfis­arki­tekt eða þróar hugbúnað? Vinnur þú með nýja tækni á við gervi­greind, stór­gögn eða fram­sækna grein­ingu? Ef svarið er já, þá er TIDE hakka­þonið fyrir þig!“) má sjá þrjár áskor­anir. Ein þeirra er – og afsakið orða­vað­al­inn, jargonið:

„Að þróa lausn sem sjálf­virkni­væðir samruna­ferli upplýs­inga og samkeyrslu gagna víða að til að mynda raun­tíma-innsýn sem keyrir beint sjálf­virk skot­marka-verk­ferli, með beit­ingu gervi­greindar til að bera kennsl á skot­mörk, forgangsr­aða þeim og fínstilla þau …“

Lykil­orðin eru sjálf­virkni og skot­mörk. Á hakka­þon­inu sem nú stendur yfir í húsi Grósku, á háskóla­svæð­inu, kepp­ast teymi forrit­ara um að þróa lausnir til sjálf­virks vals á skot­mörkum í hern­aði. Þetta eru ekki fræði­legar pælingar, ekki akademískar æfingar, heldur smíði tækja sem ætlunin er að beita. Eins og lesa má í frétt RÚV: „Tvö lið eru frá Úkraínu. Þau mæta með raun­veru­legar áskor­anir beint frá heima­land­inu og vilja nýta gervi­greind til að greina betur skot­mörk, til dæmis hvort sem um vopna­búr er að ræða eða leikskóla.“

Ef til vill má binda vonir við að leik­skól­arnir í þess­ari tilvitnun séu einhvers konar innslátt­ar­villa, ég sé ekki hvaða hlut­verki þeir annars gegna í þessum létt­úð­uga texta.

En það má binda vonir við svo margt. Ég batt til dæmis vonir við það, þó að hakka­þonið færi fram í húsinu Grósku, og þannig á háskóla­svæð­inu, að þá væri það ekki í beinu samstarfi við Háskóla Íslands, enda á háskól­inn ekki umrætt hús heldur leigir aðeins hluta þess. En við nánari athugun kemur í ljós að Vísinda­garðar Háskóla Íslands eru „ótrú­lega stolt af því að hýsa þennan spenn­andi alþjóð­lega nýsköp­un­ar­við­burð í frum­kvöðla­sam­fé­lag­inu okkar í Mýrinni í Grósku“. Það tilkynntu Vísinda­garð­arnir sjálfir á Facebook.

Í Face­book-færslu Vísinda­garða kemur fram að viðburð­ur­inn sé hald­inn „að frum­kvæði umbreyt­inga­her­stjórnar Atlants­hafs­banda­lags­ins (NATO ACT) í samstarfi við utan­rík­is­ráðu­neytið, Háskóla Íslands, Vísinda­garða og Klak – Icelandic Startups“. „Kraft­miklir dagar,“ segir þar líka, „þar sem þátt­tak­endur úr háskóla­sam­fé­lag­inu, atvinnu­líf­inu og stjórn­sýslu aðild­ar­ríkja NATO (ásamt full­trúum frá Úkraínu) taka höndum saman. Mark­miðið er skýrt: Að beita nýsköpun til að þróa hagnýtar tækni­lausnir á raun­veru­legum áskor­unum á sviði öryggis- og varn­ar­mála á skömmum tíma.“ Þá segj­ast Vísinda­garð­arnir hlakka mikið til að „fylgj­ast með nýsköp­un­ar­kraft­inum blómstra hér í Mýrinni næstu dagana“.

Að lokum, til að gera ljóst að hakka­þonið fer ekki fram í hern­að­ar­legu tóma­rúmi, taka Vísinda­garðar fram að sigurliðin muni „fá dýrmætt tæki­færi til að þróa hugmyndir sínar áfram innan NATO-umhverfisins.“

Niður­lag um málstol

Hern­að­ar­yf­ir­völd um allan heim veðja nú á það sem Alex Karp, heim­speki­mennt­aður forstjóri hins umdeilda fyrir­tækis Palantir, orðar svo í bók sinni The Technological Repu­blic frá síðasta ári, að hern­að­ar­átök þess­arar aldar verði „unnin eða töpuð með hugbún­aði“. Hugbún­að­ar­þró­unin sem fer nú fram innan veggja háskól­ans er vopnaþróun.

Meðal þess sem ekki kemur fram í umfjöllun RÚV eða tilkynn­ingum Háskóla Íslands er að þessi sjálf­virkni­væð­ing hern­aðar er meðal umdeild­ustu viðfangs­efna samtím­ans. Ef eitt­hvað er sérstak­lega umdeilt á því sviði er það aðkoma háskóla og rann­sókn­ar­stofn­ana að þeirri þróun. Í Evrópu allri er nú hart tekist á um breyt­ingar á tilhögun rann­sókn­ar­styrkja, sem stjórn­völd víða vilja beita í þágu hern­aðar en háskóla­fólk reyn­ist jafn víða mótfallið (sjá til dæmis þessa umfjöllun tíma­rits­ins Science síðasta haust). Að Háskóli Íslands hýsi „hakka­þon“ NATO og rektor flytji þar ávarp í virð­ing­ar­skyni, án þess að nokkur umræða hafi farið fram um það opin­ber­lega hvaða hlut­verki háskóla­stofn­anir íslenska ríkis­ins eiga eða vilja gegna í samhengi við hernað og vopna­þróun, er furðu­legt. Ég sé enga skýr­ingu á því nema þá greind­ar­skerð­ingu sem fylgir lömun vinst­ris­ins. Og ofan­greint hlut­skipti kúa andspænis kúrekum.