„Þá er auðvitað hugmynda­fræðin sú að fólk bæði geti og vilji snúa aftur heim,“ sagði dóms­mála­ráð­herra í frétta­tíma RÚV á mánu­dag. Samhengi ummæl­anna er enn eitt frum­varp yfir­stand­andi ríkis­stjórna til að draga úr rétti útlend­inga á land­inu, í þetta sinn fyrir­hugað frum­varp til að koma í veg fyrir að fólk á flótta undan innrás Rússa í Úkraínu, aðal­lega konur og börn, ílend­ist hér. Þau eru velkomin á meðan á stríð­inu stendur, sagði ráðherra, „en á einhverjum tíma­punkti kemur auðvitað að því að þessu skelfi­lega stríði lýkur og þá er auðvitað hugmynda­fræðin sú að fólk bæði geti og vilji snúa aftur heim.“ Auðvitað og auðvitað.

Nú eru liðin fjögur ár frá því að Rússar réðust inn í Úkraínu. Samkvæmt núgild­andi lögum myndi fimm ára dvöl opna fyrir varan­legt dval­ar­leyfi hér en nú er „auðvitað hugmynda­fræðin“ sú að það sé óhóf, fimm ára dvöl á nýjum stað skuli ekki gera neinum kleift að líta á það aðsetur sem samastað, hversu lengi sem mann­eskja er á flótta þá bæði geti hún og vilji snúa aftur „heim“. Hvað sem hún hafi annað fyrir stafni á meðan, þá sé hún þó fyrst og fremst að bíða.

Mér fannst þetta forvitni­lega nákvæm notkun á orðinu hugmynda­fræði. Að það sé hugmynda­fræði að tilteknar mann­eskjur, í þessu tilfelli þúsundir, bæði geti og vilji snúa aftur heim. Almennt vill fólk ýmis­legt sem það getur ekki og getur margt sem það vill ekki og hvort tveggja er stundum pirr­andi. Að vilja einmitt það sem maður getur eða geta einmitt það sem maður vill er kjörástand, draumur í dós, sem á það til að kosta mikinn undir­bún­ing og fyrir­höfn, stundum reyn­ist heil ævi ekki nóg.

Hvort tiltekin mann­eskja vill það sem hún getur og getur það sem hún vill er eitt­hvað sem enginn getur sagt til um nema hún sjálf og þó varla. Það krefst ekki bara vinnu að sækj­ast eftir því sem maður vill heldur líka, áður en til þess kemur, að vita hvað maður vill. Sjálfs­þekk­ing er basl. Að komast að því hvað maður getur er líka vinna, að breyta því er vinna, að breyta þeim efnis­legu skil­yrðum sem ráða hvað er í reynd gerlegt, allt getur það reynst mikil vegferð.

Það má mynda sér álit á því hvað einhver annar getur, hvað öðrum er fært. Náms­mat og mannauðs­stjórnun eru tilraunir til að gera það faglega. Að mynda sér skoðun á því hvað einhver annar vill, hins vegar, er oftast yfir­gangur og marka­leysi. „Jú jú, auðvitað viltu fara í skól­ann,“ getur foreldri sagt við barn, en það er ekki þar með satt. Huglausa útgáfan af Þú skalt: Þú vilt.

Ráðherr­ann getur með öðrum orðum ekki vitað hvort það er satt „að þær þúsundir Úkraínu­manna sem hér búa vilja snúa aftur til Úkraínu þegar stríð­inu lýkur“. Ef til vill hefði hún getað sagt: „Ég tel …“, til dæmis ef hún hefði við einhvers konar skoð­ana­könnun að styðj­ast, einhver gögn. En það virð­ist ekki vera tilfellið. Enda snýst full­yrð­ingin ekki um það hvað þessar þúsundir tiltek­inna mann­eskja vilja hér og nú heldur hvað þær muni vilja á tíma­punkti sem enn er óljóst hvenær rennur upp. Um það gæti enginn sagt neitt af viti.

En það er ekki heldur hlut­verk ráðherr­ans. Starf hennar er ekki að miðla þekk­ingu heldur að beita valdi. Enda þarf að jafn­aði ekki að þvinga fólk til að gera það sem það bæði vill og getur. Heið­ar­legra væri að segja: „Þau skulu snúa til baka“. En það er ónota­legt tal, það hljómar andstyggi­lega því þar blasir vald­beit­ingin við. Þá kemur hugmynda­fræðin til bjargar. Eitt­hvað sem á að heita satt, óháð bæði þekk­ingu, stöðu mála og persónu þess sem talar, eitt­hvað sem póli­tísk öfl hafa samein­ast um að halda fram til að þurfa ekki að svara fyrir vald­beit­ingu sem vald­beit­ingu: „Þá er auðvitað hugmynda­fræðin sú að fólk bæði geti og vilji snúa aftur heim“.