Síðast þegar ég fékkst við blaðamennsku, hjá Samstöðinni, rak ég augun í lagabreytingu sem var gerð án nokkurrar umræðu, til að liðka fyrir útflutningi hergagna frá Íslandi. Breytingin var gerð tíu mínútum fyrir þinglok í júní 2023 og snerist nánar tiltekið um útflutning varnings með „tvíþætt notagildi“, það er vörur sem geta nýst bæði til hernaðar og til annarra hluta. Þegar ég tók eftir lagabreytingunni í september sama ár greindi ég frá málinu hér og fylgdi því eftir hér.
Þegar Þórdís Kolbrún, þáverandi utanríkisráðherra, mælti fyrir frumvarpinu nefndi hún meðal annars að „viðskiptalegir hagsmunir“ fælust í því, enda heimili mörg ríki ekki innflutning slíkra hluta nema útflutningsleyfi liggi fyrir. Hún bætti því við að þó að ekki séu mörg fyrirtæki á Íslandi „sem stundi útflutning á vörum eða þjónustu með tvíþætt notagildi“ geti verið „um mjög verðmætar vörur að ræða sem byggja í mörgum tilfellum á íslensku hugviti.“ Ég varð forvitinn um hvaða fyrirtæki þetta væru og hvers konar vörur þau framleiddu. Auðvitað lék mér líka forvitni á að vita hver af þeim hefðu lobbíað fyrir lagabreytingunni, enda ekki þess háttar lagabreyting sem stjórnvöld gera án tiltekins tilefnis og samhengis. Í öllu falli var gengið úr skugga um það vorið 2023 að á Íslandi yrði til staðar sá lagarammi sem þyrfti til ábatasamrar framleiðslu og útflutnings hergagna.
Síðan líður tíminn, sjálfur hef ég fengist við önnur störf síðan þá og ekki haft hugann við þessi efni að atvinnu. Tengdar spurningar leita þó stundum á mig í tómstundum, enda ekki þverfótað fyrir hernaðarhyggju þessi árin. Nú í kvöld var ég að skima eftir öðrum hlutum á netinu þegar ég rakst á frétt frá síðastliðnum september, 2025, undir fyrirsögninni „Stratis, a Mysterious Icelandic Startup, Emerges from Stealth to Build a ‘Palantir for Europe’“. Stratis, dularfullt sprotafyrirtæki frá Íslandi, kemur úr felum til að byggja „Palantir fyrir Evrópu“, mætti þýða fyrirsögnina.
En þýðingar eru snúnar. Þessi fyrirsögn er fengin úr sérhæfða hernaðarmiðlinum Resilience Media. Ritstjórn miðilsins getur gert ráð fyrir að lesendur hans hafi nokkuð skýra hugmynd um hvað Palantir er. Palantir er bandarískur hugbúnaðarframleiðandi, sá fremsti í sinni röð, í þróun lausna fyrir lögregludeildir, leyniþjónustur og heri sem vilja geta unnið úr gríðarlegu magni gagna á sem skemmstum tíma. Það framleiðir með öðrum orðum njósnabúnað sem er nógu eftirsóttur til að fyrirtækið er nú metið á um 300 milljarða Bandaríkjadala, eða nærri því tífalda þjóðarframleiðslu Íslands. Þegar fyrirtækið er ekki í fréttum vegna samstarfs við ICE í Bandaríkjunum eða Ísraelsher, þá er það í fréttum vegna pólitískra viðhorfa forsprakka þess. Meðal þess sem Peter Thiel, stofnandi og stjórnarformaður fyrirtækisins, hefur látið frá sér fara er að hann trúi því ekki að lýðræði og frelsi geti farið saman. Andspænis því vali segist hann fús, jafnvel óðfús, að fórna lýðræðinu og hefur þegar kostað nokkru til þess, með ötulum stuðningi við Donald Trump, auk fjárframlaga til höfunda og miðla á ysta jaðri bandaríska hægrisins, og eftir fleiri leiðum. Einhverju í þá veru þarf að bæta við þegar orðinu Palantir er slegið svona upp í fyrirsögn, til að þýða hana, að íslenska sprotafyrirtækið Stratis hyggist verða eins og það.
Ingvar Helgason, stofnandi Stratis, kynnti fyrirtækið á tveggja daga ráðstefnu í London í september síðastliðnum, Resilience Conference eða Þrautseigjuráðstefnunni. Í kynningartexta ráðstefnunnar segir að þar komi saman „disruptors“, sprotafyrirtækjaslangur yfir aðsópsmikla nýliða, „stofnendur, fjárfestar og sérfræðingar sem móta framtíð varnartækni.“ Þátttakendum var sagt að „búast við séraðgangi að tímabærum samtölum um viðfangsefni á við gervigreind, tækni með tvíþætt notagildi, upplýsingaöryggi, skammtatölvur og áhættufjárfestingar, ásamt tækifærum til að tengjast leiðtogum í fremstu röð nýsköpunar á sviði varnarmála.“ Á sama viðburði tilkynnti Ingvar einnig að eistneski sjóðurinn Darkstar hefði þegar fjárfest í Stratis. Í frétt Resilience Media segir að fjárfestingin í Stratis sé stærsta fjárfesting Darkstar til þessa, en fjárhæðin hafi þó ekki verið gefin upp.
Í sömu frétt kemur fram að „Stratis vélin“, það er hugbúnaðurinn sem fyrirtækið framleiðir, hafi verið smíðuð af Smára McCarthy, stofnanda félagsins ásamt fyrrnefndum Ingvari. Haft er eftir Ingvari að á þeim tíma er Smári starfaði í stjórnmálum hafi hann orðið var við það af fyrstu hendi hvað opinberi geirinn væri illa í stakk búinn að vinna úr gögnum. Í því samhengi nefnir hann hagræn gögn, viðskiptaleg og veðurfarsleg. Smári hafi því horfið af þingi og varið undanliðnum þremur og hálfu ári í smíð vélarinnar, sem sé „geysilega öflug.“
Nú hljómar það ekki ósennilega að upphaflega hafi Smári haft hugann við hagræn gögn, viðskiptaleg og veðurfarsleg, og hafi jafnvel enn, enda má ætla að tæknilausnir til að greiða með miklum hraða úr miklu magni af gögnum geti nýst á fjölda sviða. Og þegar blaðamaður Resilience Media bar áðurnefnt uppnefni undir Ingvar, hvort rétt sé að líta á Stratis sem „Palantir fyrir Evrópu“ er Ingvar sagður svara af varkárni: „Það er ekki orðalag sem við notum en við höfum verið kölluð það. Evrópa þarf að hafa yfir sínum eigin, fullveðja hugbúnaði að ráða.“
Notagildið sem Darkstar sér í fyrirtækinu virðist þó ekki beint margþætt. Sjóðurinn er sagður sá fyrsti í Evrópu sem fjárfestir aðeins í hergagnaframleiðslu. Honum er, með orðum af kynningarsíðu hans sjálfs, ætlað að „brúa bilið á milli áskorana nútímahernaðar og tækninnar sem þarf til að mæta þeim. Við viljum gera þetta með fjárfestingum í hlutabréfum, með því að liðka fyrir samstarfi milli ólíkra stofnana, þróa varnartækni-vistkerfið, leysa úr markaðshindrunum og brúa bilið milli þjóða.“ Stjórnendur sjóðsins segjast einkum leita uppi fyrirtæki sem framleiða vörur sem þegar hafa verið sannreynd með notkun á vegum Úkraínuhers. Í því augnamiði heldur sjóðurinn samkomur í Kænugarði sem nefnast Bootcamp. Í tilkynningu sjóðsins um fjárfestinguna í Stratis kemur fram að á þeim vettvangi hafi stjórnendur Darkstar kynnst forsprökkum Stratis.
Engin ástæða er til að ætla að þetta sé eina íslenska félagið sem fæst við hergagnaframleiðslu eða framleiðslu vöru með „tvíþætt notagildi“. Þá veit ég ekki hvernig skráningu félagsins er háttað, til dæmis hvort það þarf á útflutningsleyfum frá Íslandi að halda. Þó virðist það sennilegt, og að þannig njóti það góðs af lagabreytingunni sem liðkaði fyrir þess háttar útflutningi sumarið 2023. Þar er þá komið púsl, að minnsta kosti, einhver vísir að svari við því í hverju útflutningsverðmætin sem þáverandi utanríkisráðherra nefndi felast. Ísland kaupir ekki aðeins hergögn fyrir Úkraínu heldur þróar, framleiðir og selur þau líka. Njósnavélar. Fjölmiðlar gætu viljað kanna það nánar.
Í framhaldi af umfjölluninni að ofan birtist hér viðtal við Smára McCarthy um sama efni.