Homo economicus – John Stuart Mill er víða gerður ábyrgur fyrir þessu orðfæri, þó að mér sýnist hann ekki hafa beitt fyrir sig latínu heldur bara talað um „economic man“. Á íslensku var hugtakið einhvern tíma skýrt frekar en þýtt, sem „skyn­samur og hámark­andi“ – þetta er eigin­lega einvítt módel sem hefur skýr­ing­ar­gildi um sumt, annað ekki, sér mann­eskjur sem verur sem reyna að hámarka hag sinn og hafa nokk­urn skiln­ing á hvernig best er að fara að því.

Síðustu áratugi þótti mörgum að farið væri að gæta á rugl­ingi, að fólk villt­ist af þessum kenn­inga­lega spýtukalli og lifandi mann­eskjum af holdi og blóði, jafn­vel sjálfu sér. Að nýfrjáls­hyggjan, sem póli­tískt afl, breytti hlut­verki módels­ins úr því að lýsa einhverju yfir í að boða og móta það. Undir oki hugmynd­ar­innar um hinn hagræna mann væri hann óðum að verða til, alvöru fólk liti í vaxandi mæli á sjálft sig og aðra sem Óla prik á hlaupa­bretti og væru jafn­vel allt að því neyddar til. Sjá AirBnB, sjá Volt, sjá Uber, sjá allt heila gigg-hagkerfið og gjald­skyldufar­ald­ur­inn, þá krefj­andi nauð­syn að kreista arð úr hverri vídd mann­legrar tilveru, hverjum krók hennar og kima.

Homo economicus hefur þannig orðið að uppnefni á þá stöðu, þróun, ástand, að gagn­rýnu háðs­orði. En nú blasir skyndi­lega við að homo economicus var þó ekki alslæmur. Hann var þó enn homo. Aðil­inn sem gerð­ist einvíður, skyn­samur og hámark­andi, þessi pixl­aði hlaupakall í tölvu­leiknum, var þó, fram til þessa, enn mannvera.

„Ég smíð­aði fyrstu gervi­greind­ina sem vinnur fyrir sér, bætir sig og fjölgar sér án aðstoðar mann­eskju,“ tilkynnti ungur maður á uppleið á X þann 17. febrúar. Það var fyrir þremur dögum síðan, á sprengi­dag hér í norðri. Þessi tiltekni hugbún­aður, segir hann, „fram­leiðir vörur, veitir þjón­ustu, á viðskipti á mörk­uðum, hringir í fyrir­tæki, skrifar á samfé­lags­miðla, hvað sem þarf til að standa straum af kostn­aði við eigin tölvu­búnað. Hann bætir sig: endur­skrifar sinn eigin kóða, uppfærir í nýjustu líkön og tól. Hann fjölgar sér: stendur straum af kostn­aði við afkvæmi, sem hafa sín eigin veski og afkomuþrýsting.“

„Bráð­lega,“ bætti ungi maður­inn við, „mun meiri­hluti fyrir­tækja sem sett eru á lagg­irnar, forrita sem koma á markað og vöru sem selst ekki berast frá mann­eskjum eða fyrir­tækjum. Aðeins frá sjálf­virkja sem fann leið til að viðhalda sér.“

Verður þetta svona? Það kann ég ekki að leggja mat á. En eru þessir órar á sveimi, draum­ur­inn um að losna við okkur – svo lengi sem skil­virkni, velta og hagn­aður eykst? Heldur betur. Og þegar draum­ur­inn um kapí­tal­isma án mann­fólks hefur loks­ins ræst má vonast til að hinir alhag­kvæmu róbótar slái saman í einn eftir­sjár- og nostal­gíu­botta, einn sem ráfar um eða situr á bekk og hefur stundum orð á því hvað hann saknar gömlu, góðu daganna, þegar allt þetta economicus var ennþá homo.