Ég sit dolfallinn yfir Elias Canetti, The Book Against Death. Ég þekki ekki beint til höfundarins, ekki nema það litla sem ég gúgla mér til þegar ég hrífst af einhverju. En það var semsagt ekki vegna þess að ég þekkti til hans sem ég hóf lesturinn heldur vegna línu sem sat í mér, sem ég var viss um að ég hefði heyrt einhvern tíma … nei, er viss um að ég heyrði fyrir einhverjum árum síðan, eða sá eða las, fimm árum eða fleiri myndi ég segja, „Death is a Scandal“ – dauðinn er skandall, dauðinn er hneyksli. Ef ég gúgla þessa línu, sem ég gerði á dögunum, þá heldur gervigreind leitarvélarinnar því fram við mig að línan sé fengin úr bókinni The Book Against Death eftir Elias Canetti. Leitarvélin sjálf, sú sem birtir mér lista af hlekkjum frekar en sjálfsaminn texta, bendir svo á tvo upprunastaði, Canetti annars vegar, og grein eftir franskan heimspeking, hins vegar, sem reynist þar hafa þessi orð eftir öðrum frönskum heimspekingi. Jean-Luc Nancy hefur þau nánar tiltekið eftir Philippe Lacoue-Labarthe. Labarthe notaði upphrópunarmerki, samkvæmt Nancy, eða hrópaði þetta, því hann hefur það eftir honum í talmáli, Labarthe hafi sagt þetta við nákomna: Dauðinn er hneyksli! Væntanlega þó á frönsku – en greinin er nýleg, of nýleg til að ég hafi setninguna þaðan, það er lengra síðan ég rakst á hana.
Mér virtist því eðlilegt að álykta að það hefði verið frá Canetti, sem skrifaði á þýsku, ég hefði einhvers stakar lesið eða að minnsta kosti rekist á enska þýðingu á þessari línu úr Das Buch gegen den Tod. Svo ég sótti mér bókina, rafræna útgáfu, og leitaði í gegnum hana, rafrænt, það er gaf tölvunni minni fyrirmæli um að gá að orðinu scandal í textanum. Og þar birtist það þrisvar sinnum en aldrei í neinu samhengi sem líkist þessari staðhæfingu. Þetta er því furðulegra sem þessi tilvitnun hefur ekki bara fengið töluverða dreifingu á netinu heldur birtist oft í lengri mynd: „Death is a scandal. The machine is functioning, we are all hostages.“ Ef ég leita að machine, functioning, hostages í bókinni er sama uppi á teningnum, ekkert í ætt við þessa setningu finnst.
Ég sendi Claude afrit af bókinni – já, gervigreindinni, og nei, ég hef ekki áhyggjur af því að bera í þann bakkafulla læk, að einmitt þetta rit hafi hingað til vantað í þjálfunargögnin og þannig fiti ég vélina umfram það sem orðið er – ég sendi honum afrit og spurði hvort hann fyndi þessa setningu einhvers staðar. Claude sagði nei, benti bara á hinar þrjár setningarnar sem tölvan mín hafði þegar komið auga á, um skandal, allar með annað inntak. Ég vissi þetta auðvitað þegar, en þótti samt staðfesting í þessu, að Claude fyndi ekki setninguna heldur.
En ég var orðinn forvitinn um bókina og hóf lestur. Ekki beint í leit að þessari tilteknu línu lengur, heldur af þorsta sem færist í aukana eftir því sem ég slekk hann, síðu fyrir síðu. Eins og að drekka salt, svolgra í sig sjó, þannig virka kannski sumar bækur.
1942:
„Today, anyone who says anything against death is ridiculous. It’s like someone who doesn’t drink milk, but eats rats and worms instead. Death is in fashion.“
Sagði Canetti. Eða skrifaði, öllu heldur. Í bókina. Ég ætti áreiðanlega heldur að þýða úr þýsku en ég er latur og klukkan er margt, svona þýðist þetta úr ensku, á augabragði:
„Hver sem segir eitthvað gegn dauðanum um þessar mundir er fáránlegur. Eins og maður sem drekkur ekki mjólk heldur étur rottur og orma í staðinn. Dauðinn er í tísku.“
Bókin er rituð á þýsku yfir langt árabil, frá 1937 til 1994. Fitzcarraldo útgáfan gaf enska þýðingu bókarinnar út árið 2024. Jafnvel þó að línan „Death is a Scandal“ væri í henni, þá gæti eiginlega ekki verið að ég hefði hana þaðan. Ekki nema mér sé farið að förlast verulega, ég er handviss um að það eru fleiri ár síðan ég rakst á hana.
Í öllu falli er ég sammála þessari athugasemd, hver sem gerði hana fyrst. Dauðinn er hneyksli. Og hann virðist, um þessar mundir, kominn aftur í tísku.