Aðdrátt­ar­afl hægri-popúl­isma snýst ekki síst um að segja fólki sem annars yrði ótta­slegið að stór vanda­mál séu ekki raun­veru­leg: Covid var ekki raun­veru­legur vandi, hnatt­hlýnun er ekki raun­veru­legur vandi, misskipt­ing auðs er ekki raun­veru­legur vandi, og svo fram­vegis. Í stað erfiðra úrlausn­ar­efna færa þess háttar hreyf­ingar fram gervi­vanda­mál sem eiga það sameig­in­legt að væru þau raun­veru­leg mætti leysa þau með hnefa­höggum eða öðrum álíka einföldum lausnum. Oft eru það bara valdir hópar annars fólks: útlend­ingar í dag, trans fólk á morgun, samkyn­hneigðir á hinn daginn, hverjir það eru er auka­at­riði, samfé­lag verður aldrei svo eins­leitt að ekki megi sigta út hóp til að steyta hnef­ann að.

Rétt eins og innflytj­endur frá fjar­lægum löndum eru ekki alfarið frábrugðnir innfæddum Íslend­ingum, og jafn­vel fleira sem sameinar alla þessa hópa en aðgreinir, þá eru hægri-popúl­istar ekki heldur bara eitt­hvað allt annað fólk, með allt annað upplegg og ásetn­ing en við hin. Allt sem er til í þeim er til í öðrum líka. Meðal annars í því samhengi þykir mér saga heims­far­ald­urs­ins enn frekar áhuga­vert viðfangsefni.

Tvær skýrslur

Í liðinni viku komu út tvær forvitni­legar skýrslur. Ég er með slæmar fréttir og verri fréttir, sagði lækn­ir­inn, hvorar viltu fyrst? Byrjum á slæmu fréttunum:

Samkvæmt nýbirtri skýrslu frá OECD er áætl­aður kostn­aður aðild­ar­ríkja sambands­ins af langvar­andi Covid, eða long COVID, til næstu tíu ára, áætl­aður um 135 millj­arðar dala á ári. Það eru um 16 þúsund millj­arðar króna árlega, 16 bill­jónir, eða tíföld fjár­lög Íslands. Ég hef ekki forsendur til að sund­ur­greina gögnin að baki þess­ari áætlun, þar eru áreið­an­lega margir óvissu­þættir, en þó má ætla að sambandið leggi sig þar frekar eftir raun­sæi en óhóf­legri bjart­sýni eða svart­sýni. Að baki þessum tölum liggur lifaður veru­leiki millj­óna, sögur á við þá sem birt­ist síðast í aðsendri grein í Vísi nú á fimmtudag.

Verri frétt­irnar: afleið­ingar farald­urs­ins blikna andspænis mögu­legum afleið­ingum hnatt­hlýn­unar. Samkvæmt rann­sókn sem birt­ist aðeins örfáum dögum síðar í vísinda­rit­inu Science Advances, á það ekki síst við á Íslandi. Málið varðar Golf­straum­inn, Golf­straum­inn okkar, þann sem gerir landið byggi­legt þegar önnur jafn norð­læg land­svæði eru það ekki, sökum kulda. Vísinda­menn beina sjónum sínum að því hafstrauma­kerfi Atlants­hafs­ins sem hann er hluti af, svokall­aðri velti­hringrás, sem á ensku er oftast nefnd skamm­stöf­un­inni AMOC. Undan­liðin tvö ár hafa íslenskir fjöl­miðlar birt umfjöllun um þá hættu að þetta kerfi rask­ist veru­lega af völdum hnatt­hlýn­unar og þá um leið að golf­straum­ur­inn hætti að verma landið. Ekki þykir hætt við því á morgun eða hinn en þó fyrir aldar­lok. Hrun þess­ara hafstrauma myndi ekki aðeins varða Ísland, enda birti Norð­ur­landa­ráð skýrslu um þá ógn nú í febrúar, þar sem stjórn­völd Norð­ur­land­anna voru hvött til að koma á skil­virk­ari vöktun hafstrauma­kerf­is­ins. Þróunin yrði þó mögu­lega afdrifa­rík­ari á Íslandi en annars staðar: landið gæti kólnað að því marki að jafna yrði við sífrera Síberíu.¹

Gæti gerst

Orðið gæti er auðvitað lykill­inn að afstöðu fólks til viðfangs­efn­is­ins. Um leið og eitt­hvað gæti orðið en er þó ekki víst er hætt við að umfjöllun mótist af ýmiss konar hags­munum, bæði sálrænum og efnis­legum. Sumir hneigj­ast til kvíða yfir hinu óorðna, aðrir vísa því á bug sem hysterískum hugar­burði. Já, til eru frama­brautir sem snúast um þessar ógnir, en já, fyrir aðra er líka mikið í húfi að fólk láti þær ekki trufla sig um of. Óháð báðum tilhneig­ingum er, þegar vel tekst til, hin vísinda­lega aðferð. Í þeirri rann­sókn sem birt­ist nú í vikunni og rataði á forsíðu ýmissa erlendra fjöl­miðla voru borin saman þau spálíkön um velti­hringrás­ina sem birst hafa til þessa og rann­sóknir á þeirri þróun sem þegar hefur orðið. Niður­staða rann­sak­enda var sú að raun­veru­leg þróun hafstraumanna til þessa sé í samræmi við svart­sýnni spárnar.

Í umfjöllun The Guar­dian um skýrsl­una var rætt við Stefan Rahm­storf, prófessor í eðlis­fræði hafs­ins við Pots­dam háskóla. Þar er vitnað í þau átta ára gömlu ummæli hans að forð­ast þurfi hrun velti­hringrás­ar­innar „hvað sem það kostar“. Inntur eftir viðbragði við nýju rann­sókn­inni segir Rahm­storf: „Ég hélt þessu fram þegar við töldum að líkurnar á hruni kerf­is­ins væru kannski 5%, jafn­vel þá sögðum við að áhættan væri of mikil, í ljósi hinna gríð­ar­legu afleið­inga. Nú virð­ist hún vera yfir 50%. Drama­tísk­ustu og afdrifa­rík­ustu breyt­ingar sem við höfum séð í sögu jarðar á síðustu 100.000 árum hafa verið þegar hamskipti urðu á veltihringrásinni.“

Við bjart­sýn­is­menn

En hvað eiga skýrsla um kostn­að­inn af langvar­andi Covid og fram­tíð­ar­spá um óbyggi­leika þessa lands sameig­in­legt, annað en að vera leið­in­legar fréttir? Í fyrsta lagi er hnatt­hlýnun, eins og heims­far­aldur, þess háttar vandi sem aðeins er hægt að leysa með alþjóð­legri samstöðu á grund­velli vand­aðra rann­sókna. Í öðru lagi varð hvorug skýrslan enn að frétt hérlendis, að því er ég best fæ séð.

Um farald­ur­inn var það fyrir­sjá­an­legt. Eina leiðin til að leysa vand­ann er samstaða og vísindi, já, en það má gera fleira við vanda­mál en leysa þau. Hinn valkost­ur­inn er alltaf hunsun. Vorið 2022 samein­uð­ust stjórn­völd, fjöl­miðlar og stór hluti almenn­ings um að taka þann pól í hæðina sem aðeins hægri-popúl­istar höfðu gert fram að því: að Covid-farald­ur­inn væri ekki lengur þess virði að hafa hugann við hann. Að því leyti urðu íbúar þessa lands í heild sinni trump­istar, við fylgdum loks því fordæmi sem Banda­ríkja­for­seti veitti frá upphafi farald­urs: að mæla minna, hugsa um annað, þá myndi vand­inn hverfa, að minnsta kosti sem sameig­in­legt úrlausn­ar­efni, hver og einn sjúk­lingur situr uppi með hann sem sitt einkamál.

Helm­ings­líkur á hruni Íslands­byggðar fyrir lok þess­arar aldar, segja vísindin nú. Ekki fimm prósent heldur fimm­tíu. Jú, hérlendis hefur áður birst umfjöllun um viðfangs­efnið en nei, ekki að því marki að við séum beint vakandi fyrir því, ekki þannig að stór­fréttin í þess­ari viku hafi enn ratað í fjöl­miðla hér eða vakið umræðu. Helm­ings­líkur þýðir að þetta er peningakast og um leið helm­ings­líkur á að allt verði í stak­asta lagi. „Þú ert svona maður sem finnst glasið alltaf hálf­tómt, er það ekki?“ má svara vísinda­fólki eins og öðrum. Þetta redd­ast. Ef í harð­bakk­ann slær og við eða afkom­endur okkar lenda öll á vergangi árið 2100 birt­ist skýrsla einn daginn um áætl­aðan kostnað við móttöku Íslend­inga í öðrum löndum. – Og ávinn­ing, auðvitað, þetta er harð­dug­legt fólk, svolítið óheflað já en löghlýðið, vinnu­samt og að mörgu leyti prýði­lega menntað.