Þetta er skrít­inn tími, þessi hægri­bylgja. Vinstri­laust Alþingi og hægri­beygja í borg­inni framundan. Nýlegar breyt­ingar á fána­lög­gjöf hafa alið af sér fánaplágu á höfuð­borg­ar­svæð­inu – ekki aðeins fána á matar­um­búðum á við PÚFF LÉTT OG LOFTKENNT KAFFI OG SÚKKULAÐI PRÓTEINRÍKT KOLVETNASKERT LAKTÓSALAUST THE ORIGINAL ICELANDIC SKYR RECIPE ÍSEY SKYR heldur við bygg­ingar stofn­ana, fyrir­tækja, jafn­vel við heima­hús, nú má víst hífa hann upp að vori og láta hann standa dag og nótt til hausts, einhverjir þurftu ekki að láta segja sér það tvisvar, höfðu beðið eftir þessu þjóð­ern­is­lega frjáls­ræði og skutu sínum umsvifa­laust upp svo þeir blakta nú á öðru hverju horni eins og til áminn­ingar um eitt­hvað en enginn segir hvað – en það er auðvitað auka­at­riði, tákn­mynd­irnar, efnis­veru­leik­inn er það sem meiru varðar:

„Þjón­usta við umsækj­endur um alþjóð­lega vernd stærsti einstaki hagræð­ing­ar­lið­ur­inn“ sagði í millifyri­sögn á RÚV-vefnum í kvöld, stjórn­völd ætla að spara víða en mest af öllu þar, þau segja að „útgjöld vegna þjón­ustu við umsækj­endur um alþjóð­lega vernd drag­ist saman um 3.000 millj­ónir króna“. Það kemur ekki til af engu, þetta er árangur af mark­vissum, lang­dregnum aðgerðum til að láta það kvisast að hingað sé enginn velkom­inn sem þarf á því að halda.

Horn­steinn í þeim aðgerðum, þeirri stefnu, er fyrir­huguð brott­vís­un­ar­mið­stöð, loka­áfangi í að tryggja að við verðum aldrei vör við fólkið sem við lokum úti, sjáum aldrei framan í það. Það er hættu­legt að sjá framan í fólk og það er hættu­legt að tala við það, það vita stjórn­völd, það getur vakið samúð, samstöðu, andlit eru óvissu­þættir. Og orð, þegar vel tekst til, eru það líka.

Andlit

En andlit. Páfinn minn­ist á andlit í nýja páfa­bréf­inu, því fyrsta frá Leó fjór­tánda, sem er svo vel samið að einhverjir hafa víst gert því skóna að það hljóti að vera skrifað af gervi­greind. Forvitni­leg ályktun. Páfinn ritaði doktors­rit­gerð sína um hlut­verka­skipan í munka­reglu heil­ags Ágústínusar. Heil­agur Ágústínus frá Hippó var uppi á fjórðu og fimmtu öld, það er fyrir um 1500 árum síðan, nógu slung­inn og ritfær höfundur til að enn eru góðar ástæður til að gefa út verk hans, þýða þau, sinna þeim: Játn­ingar hans komu út á íslensku árið 2006 og inni­halda ekki aðeins hugsun heldur geta þær snert við lesanda. Páfa­bréf Leós fjór­tánda um mennsk­una er ekkert slor heldur. Óskandi væri að íslenskir útgef­endur hefðu fjár­hags­legt bolmagn til að ráðast í þýðingar á þess háttar lykil­ritum um leið og þau koma út, það væri akkur í því fyrir hugs­un­ina í land­inu sem annars getur orðið heldur berg­mælsk. Bergmálga.

En andlit. Páfi ritar, í grein nr. 114:

„Gæði siðmenn­ingar verða ekki mæld í afli tækja hennar heldur í umyggj­unni sem hún er fær um að veita, í getu hennar til að bera kennsl á hinn sem andlit, en ekki aðeins sem virkni. Getan til að veita öðrum umhyggju er grund­vall­ar­vídd í mennsku okkar, sem lærist og þjálfast með lifaðri reynslu. Að lesa sögu fyrir barn, bjóða aldr­aðri mann­eskju félags­skap og skipu­legga heim­ili þannig að öðrum finn­ist þeir velkomnir eru einfaldar athafnir sem eiga oft rætur í fjölskyldulífi.“

Og svo fram­vegis – það er freist­andi að halda þýðing­unni áfram, en ég vildi þó bara stað­næm­ast við andlitið. Hann tæpir á því aftur síðar í bréf­inu, í grein 199, þá í samhengi við sjálf­virka skot­marka­grein­ingu í hernaði:

„Hvaða tækni sem auðveldar árásir án þess að sjá andlit mann­eskja lækkar siðferð­is­þrösk­uld átaka.“

Í grein 216 víkur páfi svo aftur að andlit­inu, aftur í samhengi átaka:

„Á sumum tímum verðum við, til að halda mennsku okkar, að víkja fyrir­vörum okkar til hliðar og taka afstöðu. Í sumum átökum er órétt­mætt að halda í hlut­leysi, og ekki nóg að halda því einfald­lega fram að við séum ekki samsek. Þegar við verðum vitni að sprengju­árásum á óbreytta borg­ara, árásum á sjúkra­hús, skóla eða lykil­inn­viði og ofbeldi sem hefur áhrif á börn, þá stöndum við frammi fyrir hneyksli sem skaðar mennsk­una sjálfa. Af þeirri ástæðu getum við ekki takmarkað okkur við svið abstrakt grein­ingar. Frans páfi hvatti okkur til að „snerta hið særða hold“ þeirra sem þjást, líta í andlit þeirra, hlusta á sögur þeirra og viður­kenna sár þeirra. Sárs­auka­fullir atburðir krefjast bæði sögu og minnis, hins fyrr­nefnda til að halda stað­reyndum til haga, hins síðar­nefnda til að bera lifaðri reynslu vitni.“

Það er þetta sem stjórn­völdum hér á landi, eins og víða annars staðar, hefur legið gríð­ar­lega mikið á að koma í veg fyrir undan­liðin ár. Þegar kemur að aðkomu­fólki, að útlend­ingum, flótta­fólki. Að við snertum hið særða hold þeirra sem þjást, lítum í andlit þeirra, hlustum a sögur þeirra og viður­kennum sár þeirra. Brott­vís­un­ar­mið­stöðin, ef af henni verður, yrði þónokkur áfanga­sigur í þeirri baráttu gegn mennsk­unni. Í nafni þjóð­rækni eða sparn­aðar eða hvers sem þykir meira áriðandi.

Það er ekki nóg að halda því einfald­lega fram að við séum ekki samsek.

Börn

Við sem höfum á einhverjum tíma­punktum, stundum svona og stundum hinsegin, stundum meira og stundum minna, látið okkur varða hvað verður um fólk sem hingað leitar í neyð, við höfum nú dregið svo saman seglin, tekið upp svo kurt­eis­lega og þókn­un­ar­lega lágmarks­varð­stöðu, að sýni­leg­asti hluti barátt­unnar, jafn­vel sá eini sem verður vart við, er nú krafa um að börn sem ekkert hafa brotið af sér verði ekki fang­elsuð. Börn. Stjórn­völd hafa svarað með því að hlaupa undan orðunum, segja að börn verði ekki færð í brott­vís­un­ar­búðir heldur kalla þær eitt­hvað annað. Þegar ég reyni að gúgla mig í átt að orðinu finn ég það ekki, ég finn bara frétt um að mann­rétt­inda­stjóri Evrópu­ráðs­ins hafi kraf­ist þessa líka, að stjórn­völd falli frá þessum áformum, hann bendir á að það sé „brot á rétt­indum barna að vista þau í hvers konar fang­elsum“. UNICEF, Barna­heill og fleiri hafa áður tekið í sama streng. En okkur liggur á, við megum engan tíma missa, alltof lengi hefur samúð alltof margra kviknað andspænis alltof mörgum andlitum, ekki síst andlitum barna, það er svo erfitt að úthýsa þeim ef við sjáum framan í þau og hver veit hvaða erfið­leikar eru framundan í öðrum löndum, hver veit nema hingað leiti annars þúsundir barna á næstu árum, ekki viljum við þurfa að horfa framan í þau öll?

Páfa­bréfið um mennsk­una fjallar ekki aðeins um gervi­greind né er það heim­speki­leg ritgerð um andlit og samúð, heldur er það ákall til samtím­ans vegna aðsteðj­andi ógna sem páfi tilgreinir berum orðum. Grein 123:

„Sagan birt­ist ekki aðeins sem skrá­setn­ing ofbeld­is­verka manns­ins heldur einnig sem sönnun þess að mann­kyn er fært um að setja á fót stofn­anir sem verja sameig­in­legt líf okkar. Á undan­liðnum tveimur öldum má sjá þetta í nokkrum mark­verðum afrekum: stofnun Alþjóða­ráðs Rauða kross­ins (1863), sem tryggir með hlut­leysi í starf­semi sinni samúð­ar­fulla umhyggju með öllum; hin langa vegferð sem leiddi til afnáms þræla­halds, sem fól ekki aðeins í sér laga­lega tilfærslu heldur umbreyt­ingu á samvisku; stofnun Samein­uðu þjóð­anna (1945) og Mann­rétt­inda­yf­ir­lýs­ingin (1948), þar sem fært var fram, að minnsta kosti sem sem almennt viðmið, sameig­in­legt orðfæri til stað­fest­ingar á algildi mann­legrar reisnar; og Samn­ing­ur­inn um rétt­ar­stöðu flótta­manna frá 1951, sem viður­kennir þá skyldu að verja þau sem flýja ofsóknir og ógnir.“

Það er þá ekki síst til þess­ara stofn­ana og sátt­mála sem páfi er að vísa þegar hann segir í grein 201:

„Menn­ing valds­ins á einnig rætur að rekja til krísu í alþjóða­kerf­inu. Þær stofn­anir sem settar voru á lagg­irnar til að standa vörð um hugmynd um sameig­in­lega fram­tíð allra þjóða og sameig­in­leg gæði hnatt­ar­ins virð­ast hafa verið gerðar mátt­laus­ari. … Eftir 1989 var falli komm­ún­ista­ríkj­anna í Evrópu fylgt eftir með hnatt­væð­ingu, fyrst og fremst efna­hags­legri, sem skorti nægj­an­lega póli­tíska umgjörð til að viðhalda samtali og friði. Nánast blind trú var lögð á getu mark­aða til að fram­kalla velsæld, lýðræði og stöð­ug­leika. Í reynd fram­kall­aði hnatt­væð­ingin ekki sjálf­krafa einingu og frið heldur leiddi fram ofstæk­is­full viðbrögð á grund­velli sjálfs­mynda og þjóðerniskennda.“

Erfitt val

Andlitin og orðin eða stríð og rugl, segir páfi. Við hér, þetta land, við erum löngu búin að velja. Nú er rúmur áratugur frá því að Ólöf Nordal, þá innan­rík­is­ráð­herra, lét falla hin fleyg­ustu orð íslenskra stjórn­valda um andlit berskjald­aðra. Það var eftir brott­vísun tveggja lang­veikra barna frá land­inu að ráðherra sagði:

„Þetta eru auðvitað óskap­lega erfið mál, og ábyggi­lega erfið­ustu málin sem Útlend­inga­stofnun þarf að takast á við. Mér hefur alltaf þótt það að þegar kemur andlit á þetta fólk þá verður þetta svo óskap­lega erfitt. En þarna er verið að fara eftir þess­ari umgjörð sem við höfum skapað um þessi tilteknu mál, og það var reynt að gera það með réttum hætti eins og Útlend­inga­stofnun ber að gera.“

Þegar kemur andlit á þetta fólk þá verður þetta svo óskap­lega erfitt.

Það veit páfi. Það veit Útlend­inga­stofnun og það vita ráðherrar. En það veit líka páfi.