Í Napó­leons­stríð­unum miðjum, sem hér voru kölluð sigl­inga­leys­is­árin, leiddi hinn 29 ára gamli Jörgen Jörgensen alþýðu­fólk í þorp­inu Reykja­vík til uppreisnar gegn yfir­völdum. Bylt­ingin hófst 25. júní 1809 og sjálf­stæði lands­ins var lýst yfir daginn eftir. Þann 11. júlí var lýðveldið stofnað og boðað til kosn­inga að ári, með jafnt atkvæða­vægi ríkra og fátækra. Degi síðar var íslenskur fáni dreg­inn að húni í fyrsta sinn. Í kjöl­farið reið Jörgensen með lífverði sínum um héröð og fékk flesta embætt­is­menn lands­ins til að sverja hinu nýstofn­aða lýðveldi holl­ustu­eið á meðan best laun­uðu verka­menn Reykja­víkur reistu virki þar sem Seðla­bank­inn stendur nú, við Arnar­hól, til að búa hið nýfrjálsa land undir átök við Dani.

Þeir stóðu í ströngu, Danir, áttu í stríði við Englend­inga, sem höfðu nýverið sprengt Kaup­manna­höfn í tætlur, en þó mátti vænta viðbragðs þegar þetta spyrð­ist til þeirra, að Ísland þætt­ist runnið þeim úr greipum. Sex fall­byssur lét Jörgensen flytja frá Bessa­stöðum til virk­is­ins í Reykja­vík. Þegar loks sást til herskips reynd­ist það þó ekki danskt heldur enskt. Það var 14. ágúst. Talbot hét skipið og skip­herr­ann Alex­ander Jones. Bylt­ing­ar­menn áttu sér einskis ills von enda hlytu enskir herfor­ingjar að fagna óförum óvin­ar­ins. Því var þó öðru nær: enski skip­herr­ann Jones lét taka Jörgensen höndum og endur­reisti yfir­ráð Dana á landinu.

Þannig stofn­aði innblás­inn danskur úrsmiðs­sonur annað lýðveldið á Íslandi en enskur aðals­maður hrinti því á bak aftur fimm­tíu dögum síðar. Báðir auðvitað í slag­togi við heima­menn, að einhverju leyti jafn­vel þá sömu. Margt hefur verið ritað um Jörgensen en minna um furð­una hann Jones: Hvað sem öðrum ágrein­ingi konungs­ríkj­anna leið reynd­ist aðall þeirra tilbú­inn að víkja honum til hliðar og taka höndum saman gegn lýðveld­is­stofnun í afskekktri hjálendu eða nýlendu eða hvað sem eyjan skyldi kall­ast. Segja mætti: Sameig­in­legir hags­munir einveld­anna af einveld­isprinsipp­inu voru þannig, að mati þeirra sem nutu góðs af því, ríkari en tilteknir hags­munir hvers og eins einvalds af landskika hér eða orrustu þar.

Brand­arakall­arnir

Þessi saga og hlut­verk skip­herr­ans Jones rifj­að­ist upp fyrir mér andspænis frétt um félagið sem var stofnað á Hótel Borg í gær, 17. júní 2026. Vinstri græn, Sósí­al­istar, Fram­sókn, Sjálf­stæð­is­flokkur og Miðflokkur, ungl­iða­hreyf­ingar þess­ara fimm flokka gerðu með sér banda­lag til að berj­ast gegn aðild Íslands að Evrópu­sam­band­inu. Ungl­iða­hreyf­ing­arnar ráða sér að nokkru leyti sjálfar en þó er ekki óþekkt að forysta flokk­anna grípi fram fyrir hend­urnar á þeim ef þurfa þykir. Ekkert slíkt gerð­ist nú og má því ætla að forystu­fólki flokk­anna sé þetta samneyti ekki alfarið á móti skapi. Nánar tiltekið að forysta VG og Sósí­al­ista sé ekki mótfallin banda­lagi við Sjálf­stæðis- og Miðflokk í þessu tiltekna máli. Eða til að skerpa mynd­ina enn frekar: að forystu­fólk vinstri­flokk­anna sé ekki mótfallið banda­lagi við innlent auðvald og rasisma ef það skyldi forða okkur frá Evrópu. Það kosti ekkert að brosa að nokkrum brönd­urum um mann­rétt­indi, innflytj­endur og hinsegin þetta og hitt – ef það er það sem þarf.

Í þessum félags­skap líta einhverjir svo á að Evrópu­sam­bandið sé að drukkna í félags­hyggju, aðrir að það sé eins konar mann­átsvél heim­skapítal­ism­ans; sumir halda að Evrópa sé að niður­lotum komin vegna innflutn­ings, nei: innrásar innflytj­enda, aðrir benda á að sambandið sé blóði drifið vegna viðvar­andi mann­rétt­inda­brota þess gegn flótta­fólki, og svo fram­vegis. Nú þegar ljóst er að þessar mótsagnir standa samstarfi flokk­anna ekki fyrir þrifum blasir við spurn­ing um hver raun­veru­lega forsendan fyrir afstöðu þeirra er. Hvað sameinar þessa hópa og flokka sem annars eiga að heita andstæðir? Hvaða hags­munir búa að baki þessu bandalagi?

Tjarnir og úthöf

Og það hvarfl­aði semsagt að mér að kannski lægi svarið í einhverju hlið­stæðu við þá hags­muni sem réði fram­göngu skip­stjór­ans Alex­ander Jones. Líkt og Jones gerð­ist bjarg­vættur óvina sinna til að halda lýðveld­is­hug­sjón­inni í skefjum þá reyn­ast vinstri­flokk­arnir nú fúsir að fylkja liði með ítrustu andstæð­ingum sínum í þágu þess að viðhalda þjóð­rík­inu eins og það er. Einn kenn­ara minna um alda­mót orðaði það svo að hér innan­lands væri hann stór fiskur í lítilli tjörn en innan Evrópu­sam­bands­ins yrði hann bara lítill fiskur í stórri tjörn. Það mátti á honum skilja að það sama ætti við um aðra og því hlytum við nemendur hans að taka undir þá von að landið gengi aldrei fullum fetum til móts við stærra samhengið. Kannski talaði hann af sér með þessu orða­lagi, kannski hefði hann teflt fram öðrum rökum undir öðrum kring­um­stæðum, en niður­staðan þótti honum greini­lega sjálf­sögð, hana þyrfti ekki mikið að ræða, og lauk máli sínu með svolitlu glotti. Það var vinstri­maður. Eru hans rök ekki einfald­asta skýr­ingin á þess­ari óbil­gjörnu andstöðu við Evrópu­sam­bandið? Getur ekki verið að framá­fólk þess­ara flokka kunni bara í aðal­at­riðum vel við sig innan ríkj­andi ástands, líkt og aðals­menn liðinna einvelda? Rati um það, þó ekki væri annað?

En þegar til kast­anna kom þótti mér það ekki sann­fær­andi, ekki eitt og sér. Um leið og ég færði þetta í orð þótti mér hlið­stæðan hrökkva skammt, þó ekki væri nema í ljósi þess að vinstri­flokk­arnir tveir ná ekki kjöri til Alþingis um þessar mundir. 

Helgi­sagan

Valda­leysi vinst­ris­ins er hvorki nátt­úru­lög­mál né tímanna tákn heldur sjálf­skap­ar­víti, enda á hið sama ekki við í öllum löndum. Víða í Evrópu ná vinstri­flokkar kjöri. Frá sjón­ar­hóli íslensku flokk­anna eru þeir á megin­land­inu ef til vill of undan­láts­samir við kjós­endur sína. Þeir eru í öllu falli ekki andsnúnir Evrópu­sam­band­inu, upp til hópa, með örfáum undan­tekn­ingum ekki mótfallnir aðild landa sinna að því.

Fyrir ólíkri afstöðu flokk­anna hér og þar sýnast mér geta legið þrjár ástæður. Sú fyrsta væri að Ísland sé í grund­vall­ar­at­riðum svo ólíkt þessum löndum að orð haldi ekki merk­ingu sinni yfir landa­mærin, vinstri þýði eitt­hvað annað þar en hér. Ég hef ekki trú á þess háttar þjóð­legri sérstöðu. Annar mögu­leik­inn er að forysta íslensku vinstri­flokk­anna hafi næmari skiln­ing á inntaki hugsjóna sinna eða „eðli Evrópu­sam­bands­ins“ en forystu­fólk vinstri­hreyf­inga í öðrum löndum. Fyrir því hef ég þó ekki séð sann­fær­andi rök.

Þriðji mögu­leik­inn er að íslenskri vinstri­hreyf­ingu væri hollt að eiga nánara samneyti við banda­menn sína í Evrópu en við Miðflokk­inn. Mér sýnist það raunar ekki bara senni­legt heldur lífspurs­mál fyrir vinstrið. Nú í morgun sá ég liðs­mann verja hið nýja samneyti flokks síns við ysta hægrið með þeim orðum að ESB-löndin reki „útlend­inga­stefnu í anda Miðflokks­ins“. Á milli linanna mátti lesa að eina leiðin til að tryggja næga fjar­lægð frá öllum rasist­unum í útlöndum sé að taka höndum saman við rasist­ana hér heima. Svona andlegar fimleikaæf­ingar munu fyrir­sjá­an­lega halda áfram til sumar­loka, hið minnsta. Það væri dapurt að daga uppi í sínum eigin berg­máls­helli. Að vinstri­hreyf­ing heillar kynslóðar leggj­ast vilj­andi í kör við berg­málið frá brand­ara­köllum Miðflokks­ins er eitt­hvað meira í ætt við kínverskar helgisagnir.

Leitin að X faktornum

Fyrir því eru sögu­legar ástæður að innan íslenskrar vinstri­hreyf­ingar má finna ramm­ari þjóð­ern­is­hyggju en víðast hvar. Að mörgu leyti lifum við enn í gust­inum af bylt­ing­unni sem Jörgensen bar hingað sumarið 1809. Hvernig væri sjálf­stætt ríki, já? tóku heima­menn að hugsa í kjöl­farið. Hundrað árum síðar: lýðveldi, jafn­vel, hvernig væri það? Og eftir um hálfa öld í viðbót: mann­rétt­indi, já, hafa þau með? En sú forsaga öll nægir ekki til skýr­ingar á stefnu sem er mótuð í dag, ákvörð­unum fólks sem er þó sjálfrátt og lítur hvorki á sig sem danskan úrsmiðs­son né enskan aðals­mann frá 19. öld. Kannski verka­fólk við virkissmíð?

Ég stend frammi fyrir ráðgátu, ég er stúmm. Þetta eru því ekki loka­orð um eitt eða neitt. Ég held að ég vilji birta þau frekar en ekki. En ég skil ekki hvers vegna spurn­ingin um Evrópu er svona eldfim, hvers vegna fólki sem stendur mér nærri í mörgum öðrum efnum finnst, að virð­ist, næstum öllu fórn­andi til að forð­ast hana. Til þess þarf víst áreið­an­lega að hugsa betur. Sjá og heyra. Tala, lesa, skrifa.