Þegar þú sest við tölv­una þína slærðu inn lykil­orð eða styður fingri á lesara, leyfir henni að sjá framan í þig, gerir grein fyrir þér, til að komast í gögnin þín. Það sama á við þegar þú tekur upp símann þinn, einhvern veginn gerirðu honum ljóst að þar sért þú á ferð, og færð þá að nota hann, en ekki fyrr. Fyrir tíu eða fimmtán árum síðan las ég grein sem fjall­aði um þessa rökvísi tækj­anna, aðgangs­heim­ild­irnar. Efni grein­ar­innar rifjast endur­tekið upp fyrir mér og þó hefur mér ekki tekist að hafa uppi á henni aftur. Ég ætla að endur­segja megin­at­riði þess­arar greinar hér eftir minni, með fyrir­vara um að hafa alls ekki sömu sérþekk­ingu og höfundur hennar. Endur­sögnin verður því óhjá­kvæmi­lega rýrari en greinin var sjálf.

Allt er UNIX

Allt er nú UNIX-vél, stóð þar. UNIX er heiti stýri­kerfis sem var upphaf­lega samið á tilrauna­stofu síma­fyr­ir­tæk­is­ins Bell, árið 1969. Bæði Android og iOS stýri­kerfin byggja á UNIX. Það gerir líka Linux og MacOS. En það er ekki bara allt frá tækj­unum í vasanum þínum og tösk­unni að netþjón­unum sem þau eiga í stöð­ugum samskiptum við sem byggir á sama grunni, heldur um leið stjórn­sýslan, fyrir­tækin, stýri­kerfi bíla, flug­véla – flug­vélar eru í dag UNIX-tölvur með vængi, gekk grein­ar­höf­undur svo langt að segja. Þá notaði fólk enn hrað­banka, sem hann nefndi líka, UNIX-tölvur með seðla. Nú eru peningar ekki einu sinni seðlar, þeir eru bara gögn í UNIX-kerfum.

Hvað þýðir það? Hver er þessi grunnur, hvers konar skipu­lag? UNIX byggir frá grunni á aðgangs­heim­ildum. Útfærsla og þýðing þess hefur þróast á ótal vegu, en bæði notendur og hugbún­aður þurfa statt og stöð­ugt að gera grein fyrir sér til að fá aðgang að hverju sem þau sækj­ast eftir. Þó að viðmót símans þíns opnist um leið og hann ber kennsl á andlitið þitt, þá er það þó aðeins takmark­aður aðgangur, enda er hætt við að þú legðir tækið fljótt í rúst ef þú hefðir óheftan aðgang að öllum gögnum stýri­kerf­is­ins. Takmark­aðar aðgangs­heim­ildir þínar má þannig segja að séu þjón­usta við þig.

Þetta, sagði höfundur grein­ar­innar, rökvísi aðgangs­heim­ild­anna, er í reynd rökvísi stjórn­sýslu og ríkis­valds. Við erum vön að hugsa um stjórn­sýslu sem eitt­hvað svifa­seint og þunglama­legt en það er aðeins illa hönnuð stjórn­sýsla. Vel hönnuð stjórn­sýsla verður nánast ósýni­leg, henni vindur fram í bakgrunni tilveru okkar, og þú styðst við hana í hvert sinn sem þú rennir fingri eftir skjánum til að sjá næstu færslu á hvaða samfé­lags­miðli sem er. Þannig erum við nú öll gegnsósa í skri­fræði – hljóðu, þýðu, aðlað­andi og jafn­vel fíkni­vald­andi skri­fræði, skri­fræði sem er eins og hafgolan – allan daginn, alla daga.

Gott og vel.

Fanga­búð­irnar og montið

Í dag urðu tveir herfi­legir atburðir á land­inu um leið og vakin var athygli á einum hjákát­legum í saman­burði, sem má segja að snerti allir á þess­ari rökvísi aðgangs­heim­ild­anna. Í fyrsta lagi samþykkti Alþingi án nokk­urs mótatkvæðis – ekki eins einasta – að opna fanga­búðir til að fang­elsa fólk sem ekki hefur leyfi stjórn­valda til að hafast við á land­inu, fram að brott­flutn­ingi þess. Eftir laga­breyt­ingu sem gerð var árið 2022 hefur fólk í þeirri stöðu verið fært í gæslu­varð­hald í eigin­legum fang­elsum. Sú fyrri laga­breyt­ing var klók­inda­leg vænt­inga­stjórnun því að eftir hana má kynna það sem áður var óhugs­andi, að hneppa fólk á flótta í fanga­búðir sem eru ætlaðar því einu, sem skárri valkost. Munur­inn er sá að öllum var ljóst að gæslu­varð­haldið var ótæk ráðstöfun, dæmd til að vera tíma­bundin, en fanga­búð­irnar innsigla breytta stefnu, kerf­i­s­væða hana, þessi skil­virkni andskot­ans er þá komin til að vera.

Hinn herfi­legi atburð­ur­inn var að beint eftir samþykkt þess­ara vondu laga, kerf­i­s­væð­ingu þeirrar stefnu að gera skil­greinda hópa fólks ekki aðeins rétt­lausa heldur ósýni­lega öllum almenn­ingi um leið, þar til losna má við þá, birti Samfylk­ingin, nú fullu nafni Samfylk­ingin – Jafn­að­ar­flokkur Íslands, auglýs­ingu á samfé­lags­miðlum til að stæra sig af fyrir­hug­uðum fanga­búðum. Flokk­ur­inn borg­aði samfé­lags­miðlum pening til að vekja sérstaka athygli á því að hann sýni „ábyrgð í útlend­inga­málum“ eins og það er kallað. Efst á lista í upptaln­ingu sönn­un­ar­gagna um það eru „Ný lög um brott­far­ar­stöð“. Næsta atriði er „Brota­mönnum brott­vísað“ og er þannig gefið til kynna að þetta tvennt hafi eitt­hvað með hvort annað að gera, að brott­far­ar­stöðin, fanga­búð­irnar, séu ætlaðar brota­mönnum, sem er ekki raunin.

Jafn­vel eftir að lögin voru samþykkt án nokk­urrar mótbáru á Alþingi og með fullum stuðn­ingi allra stjórn­ar­flokk­anna var hægt, með ofskammti af góðum vilja, að líta svo á að Samfylk­ing­unni væri þessi þróun ekki að skapi, en sýndi undan­láts­semi í málinu við hægri­flokk­inn Viðreisn, enda snúist stjórn­ar­sam­starf alltaf um mála­miðl­anir. Þegar ljóst varð að flokk­ur­inn kýs að monta sig af málinu, þá má hins vegar full­yrða án nokk­urs fyrir­vara að nú er enginn vinstri­flokkur á Alþingi. Í þessum mála­flokki styðja nú allir flokkar á þingi ekki bara almenna stefnu heldur tiltekna útfærslu sem fyrir aðeins nokkrum árum síðan hefði ekki verið orðuð nema innan þeirra öfga-hægri­flokka sem aðrir flokkar, hér eins og í allri Evrópu, sýndu samstöðu um að hleypa ekki í ríkisstjórnir.

Vertu úti

VIð vitum öll af banda­rísku áróð­ur­svél­unum sem vinna hörðum höndum að því að færa evrópsk stjórn­mál í þennan farveg, Banda­ríkja­for­seti og liðs­menn hans fara ekki leynt með þann ásetn­ing sinn. Það eitt og sér nægir þó ekki bein­línis til skýr­inga á þessum straum­hvörfum, þeim ömur­legu sinna­skiptum sem hafa átt sér stað á svið­inu. Og það hvarfl­aði að mér – ekki sem niður­staða, ekki sem tilbúin grein­ing, heldur fálm í leit að skiln­ingi – að kannski hafi það hvað tilvera okkar öll mótast nú af aðgangs­heim­ildum og umsóknum um aðgangs­heim­ildir, daginn út og inn, sitt að segja um að svona mörgum finn­ist svona sjálfsagt, ekki bara að loka fólk úti, heldur gera það af þess­ari óbil­girni og hörku, að ekki einu sinni viður­kennd rétt­indi barna fái skákað því. Ef síminn þinn eða samfé­lags­mið­ill ber ekki kennsl á þig og þú gleymir lykil­orð­inu þýðir ekkert að malda í móinn við hann, þar er engin mann­eskja sem þú getur rætt við til að komast inn. Hvers vegna ætti annað að gilda þó að málið varði líf og dauða eða afdrif barna?

Eins og til að slá á létt­ari strengi um þessa sömu rökvísi birt­ist sama dag frétt um áhrif hennar á allt annað viðfangs­efni, allt annan mála­flokk. Ég sá fyrir mér að minn­ast á hana hér en ég er hættur við, úr yrði einhver tónskratti. Seinna.