Ljóðið eftir lútherska prestinn Martin Niemöller, sem allir hafa heyrt eða lesið í einhverri mynd, mætti þýða svona:
Þegar nasistarnir sóttu kommana þagði ég,
enda var ég ekki kommi.Þegar þeir sóttu fólkið í stéttarfélögunum þagði ég,
enda var ég ekki í stéttarfélagi.Þegar þeir fangelsuðu kratana þagði ég,
enda var ég ekki krati.Þegar þeir lokuðu gyðingana inni þagði ég,
enda var ég ekki gyðingur.Þegar þeir sóttu mig var enginn eftir til að mótmæla.
Þetta er ekki endalaus upptalning og ekki hvaða upptalning sem er heldur er hún tiltekin og afmörkuð og byggð á lifaðri reynslu Niemöllers sjálfs. Sjálfur kaus hann víst nasistana til valda í þrennum kosningum, 1924, 1928 og 1933. Niemöller leit á hið frjálslynda Weimer-lýðveldi sem myrka tíma og skrifaði um það í ævisögu sinni, Vom U‑Boot zur Kanzel – titillinn vísar til þess að hann var kafbátahermaður í fyrri heimsstyrjöld.
Sem lútherskur prestur setti hann sig bara upp á móti einu atriði í stefnu nasista: að þeir skyldu útiloka frá prestsvígslu þá menn af gyðingaættum sem tekið höfðu kristni. Árið 1933 stofnaði Niemöller til samtaka presta gegn þeirri tilteknu mismunun. Árið 1936 ritaði hann, ásamt fleiri lútherskum prestum, nafn sitt á mótmælaskjal gegn því sama. Árið 1937 var hann handtekinn og 1938 dreginn fyrir dómstól fyrir að beita sér gegn hagsmunum ríkisins. Hann var dæmdur til fangelsisvistar, sleppt þar sem hann hefði setið dóminn af sér í varðhaldi, en þá aftur handtekinn af Gestapo og fluttur í einangrunarbúðir, fyrst í Sachsenhausen, síðan Dachau, þar sem hann sat „í gæsluvarðhaldi“ frá 1938 til 1945.
Það er þá í iðrun að stríðinu loknu, árið 1946, sem Niemöller skrifar þetta tiltekna ljóð, upp úr þessu tiltekna samhengi. Með áherslu á allt þetta tiltekna, því stundum birtist ljóðið án þess að minnst sé á nasista eða kommúnista, til dæmis. Og víst má draga af því almennan lærdóm en ekki, held ég, með því að tálga burt allt hið tiltekna. Nasistar sóttu að kommúnistum, verkalýðshreyfingunni, krötum og gyðingum. Og fleirum, já, en listi Niemöllers er ekki úr lausu lofti gripinn. Loks reyndust ekki einu sinni kjósendur og stuðningsmenn nasistanna óhultir, jafnvel ekki þjóðernissinnaðir prestar, hefðu þeir eitthvað við einstök atriði í stefnunni að athuga.
Og þetta tiltekna ljóð, úr þessu tiltekna samhengi, rambaði í kollinn á mér þegar ég las fréttir af samkomunni sem Hvíta húsið hélt í síðustu viku, til að hefja alþjóðlega herferð sína gegn „hryðjuverkaógninni“ frá vinstrihreyfingum heimsins. Stephen Miller heitir einn ráðgjafa forsetans og hélt ræðu við þetta tilefni. Þar dró hann upp mynd af vinstrihreyfingum sem samansafni hatursfullra einstaklinga, afmyndaðra af illsku:
„Það er engin tilviljun að þegar maður lítur á þessi ofbeldisfullu mótmæli andfasista eða sér ljósmynd af þeim sem komu þar saman – í allri hreinskilni lítur ekki einn einasti mótmælandi út eins og eðlileg manneskja. Enginn er eðlilegur að sjá. Þau eru öll afmynduð á einhvern hátt – í útliti, í klæðaburði, í hátterni. Hvers vegna er það? Hvers vegna? Ef maður lítur á tvær ljósmyndir og sér eðlilegan Bandaríkjamann á götu og mótmæli andfasista, hvers vegna er fólkið sem heldur ofbeldisfull mótmæli, hvers vegna er enginn sem lítur eðlilega út á meðal þeirra? Hvert og eitt þeirra hefur á lífsins braut og með ákvörðunum sínum skilið eftir ör á líkama sínum og útliti á ótal ólíka vegu, upp að því marki að ytra byrði þeirra verður birtingarmynd hatursins sem þau bera innra með sér.“
Þá hafði þó Marco Rubio þegar flutt sína ræðu, utanríkisráðherra Bandaríkjanna. Um ógnina af vinstrisinnuðum mótmælahreyfingum sagði hann meðal annars:
„Þetta er einstök illska. Hún hefur alltaf byggt á hatri framar öllu öðru, hatri á siðmenningunni sjálfri. Hún er uppreisn hins versta gegn því besta, uppreisn hinna veiklyndu og huglausu gegn þeim sterku og góðu. Hún er framin af þeim sem geta ekki byggt, geta ekki skapað, geta ekki drýgt dáðir, og hefna sín á veröldinni fyrir eigin vangetu með því að reyna að tortíma þeim sem geta. Það er það sem róttæk vinstristefna snýst um. Hún getur klætt sig upp í ólík slagorð og hugmyndafræði eftir stað og stund. Þau geta kallað sig andkapítalísk eða andstæð nýlendustefnu eða kommúnísk eða anarkísk eða marxísk. En grunngerðin er alltaf sú sama. Hún er alltaf sú sama.“
Þeir tala semsagt einum rómi, eða svo gott sem, utanríkisráðherrann og ráðgjafinn, og láta að því liggja að vinstrihreyfingar um allan heim séu óvinur af þeim toga sem kveða þurfi í kútinn með öllum tiltækum ráðum. Miller gengur hótinu lengra í ákveðnum smáatriðum, eins og kannski má gera ráð fyrir af ráðgjafa, sem ekki ber ráðherraábyrgð. Þar á meðal fullyrti hann að hvenær sem þátttakandi í vinstrihreyfingu segir brotið á rétti sínum sé hann að ljúga:
„Þegar vinstrisinninn, sem trúir ekki á frelsi, sem trúir ekki á borgaraleg réttindi, sem trúir ekki á neina skýra hugmynd um réttlæti, mótmælir því að við séum á brjóta á rétti hans, verðið þið að skilja að hann er að ljúga til að reyna að sannfæra fólk sem ekki fylgist með stjórnmálum, um að hann hafi verið beittur einhverju ranglæti.“
Það var aftur á móti ráðherrann sjálfur sem fullyrti að vinstrihreyfingar heimsins og andfasistar ættu í nánum tengslum við bæði írönsk stjórnvöld og kúbönsk.
Þetta eru engar venjulegar ræður eða fyrirlestrar. Ég held að ekkert hliðstætt þessu sé að finna á meðal þess sem ríkisstjórn Bush yngri lét frá sér í tengslum við innrásina í Írak. Eða getur einhver ímyndað sér Dick Cheney eða Donald Rumsfeld skreyta það óráð allt með dylgjum um að múslimar væru upp til hópa ljótir og illa innrættir?
Ég veit ekki hvað Trump-stjórnin hefur í hyggju. Hvort þetta snýst fyrst og fremst um að réttlæta árásir gegn andstæðingum Trump-stjórnarinnar innan Bandaríkjannna, árás á Kúbu, árásirnar á Íran, aukið eftirlit með samskiptum innanlands og utan, eða allt þetta eða ekkert sérstaklega, bara opið spil til valdbeitingar. Við erum stödd við tilteknar aðstæður. Þær eru ekki þær sömu og presturinn Niemöller mætti þarna í gamla daga. En hverjum sem bindur vonir sínar við að stjórnvöld sem fara fram með þessum hætti láti þar staðar numið, láti sér nægja að hafa hendur í hári kommúnistanna, anarkistanna, marxistanna, andfasistanna, seilist í mesta lagi eftir krötunum líka, þeim er líklega óhætt að hafa ljóðið hans í huga þessa dagana. Að sitja sem lengst og þegja veitir ekki endilega áreiðanlegasta skjólið. (Eða, ef við viljum draga þrengsta mögulega lærdóm af sögunni að baki ljóðinu: það er þá eins gott að maður sé tilbúinn að þegja allt til enda, þegja yfir hverju sem er, kalla ekki einu sinni ömmu sína ömmu sína.)
Viðburðinn þar sem þessar ræður voru fluttar sótti víst, meðal annarra, fulltrúi íslenskra stjórnvalda, sendiherrann Svanhildur Hólm. Ég veit ekki hvernig ber að túlka það.