Arðrán er vandlega skilgreint hugtak: fyrirtæki geta aðeins skilað arði vegna þess að starfsfólk þeirra, að minnsta kosti sumt starfsfólk þeirra, framleiðir meiri verðmæti en það fær endurgoldið frá fyrirtækinu. Hvort rétt er að kalla það rán veltur á sjónarhóli, frjálslyndir segja nei, að baki búa samningar sjálfráða fólks og frjálst framsal umræddra verðmæta, marxistar segja frelsi ekki rétt orð yfir ástand þeirra sem eru nauðbeygð til að selja tíma sinn og vinnu þar sem þau eiga ekki annað. Orðstofninn rán er þó tilfallandi þarna í íslensku þýðingunni, þýska hugtakið er Ausbeutung, enska orðið er exploitation. Burtséð frá orðstofnunum þá er ljóst að störf sem falla auðveldlega undir hugtakið eru mýmörg. Erkidæmin eru öll hefðbundin störf verkafólks. Að marxískum skilningi kemur auðvaldið fram við slíkt starfsfólk með hérumbil sama hætti og við málmrík fjöll, stundar námugröft í því, kryfur úr því verðmæti, dag eftir dag.
Mannfræðingurinn David Graeber stofnaði til annars hugtaks, delludjobb eða „bullshit job“, í grein sem birtist árið 2013 og var fylgt eftir með samnefndri bók árið 2018. Hugtakið er gegnsætt og aðgengilegt, hljómaði bæði kunnuglega og skiljanlega um leið og það kom fram og hefur síðan farið sigurför um heiminn: delludjobb eru tilgangslaus störf, einkum þau sem starfsmaðurinn sjálfur veit að eru tilgangslaus og líður fyrir það. Erkidæmið væri skrifstofustarfsmaður eða millistjórnandi í stóru fyrirtæki, sem finnur að þau verk sem hann vinnur eru þarflaus, að fyrirtækinu gengi áreiðanlega jafn vel eða illa, eftir atvikum, að heimurinn í heild yrði ekki hótinu verri, þó að staða hans yrði lögð niður. Persónuna David Brent, yfirmanninn í sjónvarpsþáttaröðinni The Office, má sjá sem holdgerving delludjobbsins. Hið sama á þó að einhverju leyti við um alla starfsmenn skrifstofunnar í þáttunum, sem nálgast þess upplifun af tilgangsleysi hver með sínum hætti.
Frá sjónarhóli þess augljóslega arðrænda er augljósa delludjobbið forréttindastaða: við getum ímyndað okkur að David Brent hafi lesið greinina eftir Graeber (eða þá rekist á firringar-hugtak Marx sem gæti komið í sama stað niður) og að eftir lesturinn barmi hann sér yfir því að finna ekki tilgang í starfi sínu – við lagerstarfsmennina á neðri hæðinni. Andspænis verkamanninum sem er ekki viss hvort sjúkratryggingar hans ná yfir bakverkina sem plaga hann eða slysið sem hann varð fyrir á lyftaranum væri sjálfhverfi millistjórnandinn Brent, eftir uppgötvun þessara hugtaka, að minnsta kosti jafn fáránlegur og áður.
En ef þetta er tækur ás, hið algera delludjobb á öðrum endanum og hið algera arðrán á hinum, hvar á þeim ás staðsetjum við þá þjónustustörf, segjum störf leiðsögumanns í ferðaiðnaðinum?
Ég er nýr í þeim geira um þessar mundir. Annars vegar er mér ljóst að ég starfa fyrir fyrirtæki sem skila arði, hafa meira upp úr vinnuframlagi mínu en þau skila til mín aftur. Hins vegar virðist mér sjálfum vinnuframlag mitt iðulega fáránlegt: hvers vegna þarft þú, Texasbúi í þinni fjórðu skemmtiferðasiglingu á þessu ári, að heyra hvað fjallið við hliðina á þér heitir, þegar við vitum báðir að þú verður búinn að gleyma því aftur eftir tíu sekúndur? Hvaða verðmæti er ég að framleiða þegar ég segi þér hvernig kristnitakan fór fram? Hvaða verðmæti framleiði ég þegar ég bíð á meðan þú baðar þig í Sky Lagoon til að bjóða þig svo velkominn aftur um borð í rútuna? Hvað er það eiginlega sem ég er að gera og þú ert tilbúinn að greiða pening fyrir?
Ég veit það ekki enn, hef bara vinnutilgátur. Einhver hluti starfsins sýnist mér felast í að tryggja að ferðalangnum finnist hann aldrei utan gátta, aldrei týndur. Og kannski er það kjarni starfsins, það sem mér er í reynd borgað fyrir: að skapa þá upplifun að þú sem ert farinn svona langt að heiman frá þér sért þó í meginatriðum jafn öruggur og þú varst í sófanum þínum, sért enn á þínu eigin yfirráðasvæði. Heimurinn allur sé þannig í reynd þitt yfirráðasvæði.
Er ég þá, með þeirri iðju, að framleiða blekkingu eða sannleika?
Ég veit það ekki. Ég hef ekki tíma til að hugsa. Ég er að vinna.