Frá því að Úkraínu­stríðið hófst hafa íbúar lands­ins getað gengið að því sem vísu að fá jákvætt svar við umsóknum um vernd í löndum Evrópu. Í reynd hafa það einkum verið konur og börn enda er karl­mönnum á herskyldualdri meinað að yfir­gefa Úkraínu, af þarlendum stjórn­völdum. Komist þeir út, hins vegar, hafa Evrópu­sam­bands­ríkin ekki meinað þeim inngöngu eða synjað þeim um vernd.

En nú er sú tillaga komin fram að synja þeim að jafn­aði, úkraínskum karl­mönnum á herskyldualdri, með undan­þágum fyrir þá sem sýna fram á ofsóknir gegn sér eða sérstaka hættu, aðra en þá að vera neyddir á víglín­una. Að tillagan sé komin fram er óþarf­lega ónákvæmt: Fram­kvæmda­stjórn Evrópu­sam­bands­ins lagði hana form­lega fram þann 26. júní sl. Í tilkynn­ingu fram­kvæmda­stjórn­ar­innar er breyt­ing­unni sagt ætla að „samræma þörf fyrir vernd við getu Úkraínu til að verj­ast“. Til að taka af öll tvímæli: „Til að tryggja það“ – þetta nýja samræmi – „verður tíma­bundin vernd að jafn­aði ekki veitt nýkomnum einstak­lingum sem ekki hafa heim­ild úkraínskra stjórn­valda til að yfir­gefa Úkraínu vegna herskyldu þeirra.“

---

Okkur finnst flestum, held ég, tiltölu­lega auðvelt að styðja rétt­inn til sjálfs­varnar: ef á þig er ráðist máttu berja frá þér. Það þarf virki­lega rótfasta frið­arsinna á við Bertrand Russell til að leggja nokkuð annað til. Frá upphafi stríðs­ins höfum við heim­fært þá rökvísi mann­legra samskipta upp á ríki eða þjóðir: ef ríki ræðst á annað ríki má það síðar­nefnda berja frá sér. Nema hvað. Við höfum vanist því að horfa fram­hjá þeirri flækju, þeim árekstri, milli hags­muna ríkj­anna og einstak­ling­anna, að úkraínsk stjórn­völd neyði unga menn á víglín­una, sér til varnar, hvort sem þeim líkar betur eða verr. Það þykir ekki kurt­eis­legt að velta sér upp úr slíku, reyndar svo slæmir mannasiðir að eitt­hvað tortryggi­legt hljóti þá að liggja á baki, líklega áróð­ur­svél óvin­ar­ins. Það þarf ekki einu sinni að deila með öðrum mynd­skeiðum af aðferð­unum sem stjórn­völd beita til að þvinga fólk á víglín­una, nóg er að slys­ast til að sjá þær til að gruna sjálfan sig um græsku, finn­ast maður sekur um meðvirkni með óvin­inum eða eitt­hvað þaðan af verra.

En verði þessi tillaga æðstu ráða­manna ESB að veru­leika, eins og allt bendir nú til, þá eru það ekki lengur aðeins úkraínsk stjórn­völd sem þvinga íbúa lands­ins á víglín­una heldur stjórn­völd allra Evrópu­sam­bands­ríkja um leið. Ekki óbeint heldur þráð­beint, þau taka þá höndum saman um að meina þeim sem ekki vilja berj­ast um útgöngu­leið. Ísland ber enga laga­lega ábyrgð á þeirri ákvörðun en siðferði­lega og póli­tískt er ábyrgð okkar umtals­verð. Í fyrsta lagi: já, við neitum okkur enn um atkvæði við svona ákvarð­ana­töku, en ef það er satt að EES-samn­ing­ur­inn veiti okkur allan ábat­ann af ESB án kvað­anna, þá erum við auðvitað samsek þeim sem við þiggjum allt það frá, þó ekki væri nema með þögn­inni, hvað þá þeirri áköfu samstöðu sem hér gætir um allt sem varðar Úkraínu. Í öðru lagi má ætla að í gegnum Schengen-samstarfið og annað samflot Evrópu­ríkja verði stefna ESB í þessum efnum að óbreyttu tekin upp af íslenskum stjórn­völdum einnig.

---

Að einu leyti er ábyrgð okkar þá jafn­vel meiri en annarra: Ísland er stolt af því að vera herlaust land, þó ekki sé nema í þeirri merk­ingu að hafa ekki eigin her. Þeir vinstri­menn sem mega ekki til þess hugsa að Ísland taki fullan þátt í Evrópu­sam­band­inu tefla þeirri sérstöðu iðulega fram, ekki bara í krafti óttans við að Evrópu­sam­bandið gæti einn daginn stofnað sameig­in­legan her og þá gætu íslensk stjórn­völd ákveðið að íslenskir ríkis­borg­ara skyldu taka þátt í honum, verða hermenn og deyja á víglínum, heldur má sjá því haldið fram, enn í dag, að í krafti herleys­is­ins geti Ísland orðið fyrir­mynd annarra ríkja í frið­lausri veröld. Að það sé, í krafti þess­arar tilfallandi sérstöðu, sögu­legt hlut­verk Íslands að vera boðberi friðar.

Land sem er svo ákaft um að þess eigin ríkis­borg­arar skuli aldrei þurfa að grípa til vopna og heldur þeirri afstöðu á lofti, ekki sem hugleysi heldur dygð, getur ekki um leið tekið þátt í að neyða ríkis­borg­ara annars lands, í hæfi­legri fjar­lægð, til sömu verka.¹

Ég sagði að Ísland tæki áreið­an­lega að óbreyttu upp sömu stefnu og ESB-löndin í þessu samhengi. Fyrir­var­inn „að óbreyttu“ er auðvitað rýmið sem við höfum til að ákveða annað. Íslensk stjórn­völd gætu sagt nei við þess­ari stefnu og lýst því yfir að úkraínskir liðhlaupar njóti verndar hér, komist þeir yfir­leitt til lands­ins. Þau gætu sýnt Úkraínu jafn óskor­aðan stuðn­ing eftir sem áður en dregið þessa skýru siðferði­legu línu, þá afstöðu að réttur hverrar mann­eskju til eigin lífs sé hærri en tilkall ríkja til þess.

---

Í febrúar á þessu ári áætl­aði BBC að um 200.000 Úkraínu­menn hefðu þegar látið lífið þar. Einhverjir vildu vera þar og fórn­uðu sér að eigin ósk og frum­kvæði. Aðrir alls ekki, þeim var fórnað. Kannski er einhverjum stætt á að fórna öðru fólki með þeim hætti. Okkur er það ekki.

Ég ætla ekki að gera þá kröfu til sjálfs mín frekar en annarra að hafa alltaf þegar, áður en ég opna munn­inn, lent á mótsagna­lausri niður­stöðu í hverju máli, hvað þá varan­lega yfir ár og áratugi. En í þessu tilfelli hér rámaði mig í að hafa orðað skylda hugsun áður og hafði upp á því: fyrir tíu árum síðan, 2016, í samhengi annarra átaka, spurði ég: „Hvernig væri að Ísland tæki sig alvar­lega sem herlaust land og byði hverjum liðhlaupa úr herjum heims­ins hæli?“ Átta árum síðar, 2024, endur­tók ég þá hugsun í útvarps­pistli: „Lýðveldið mitt, það væri lýðveldi liðhlaup­anna, ég legg það til sem grund­völl næstu stjórn­ar­skrár, að hér eigi allir skjól sem neita að grípa til vopna.“ Nú þegar valið skerp­ist held ég enn að það væri góð hugmynd.