Fyrir tveimur árum síðan minnt­ist ég í færslu á öðrum vef á erindi eftir Italo Calvino, frá árinu 1967, þar sem ég sagði að hann hefði tekið „þeirri tilhugsun fagn­andi … að vélar myndu brátt geta sett saman bókmennta­verk, enda væru aðgerð­irnar sem þær fremja, að raða og endurr­aða orðum, alls ekki eðlisólíkar þeim sem mennskir höfundar beita, sitj­andi við með þessa legókubba sína í hönd­unum.“ Þetta var, við nánari athugun, aðeins hálfsatt. Já, hann líkti rithöf­undum og starfi þeirra við iðju þeirra mállík­ana sem nú eru til, og mátti þá, fyrir 57 árum síðan, rétt svo varla sjá glitta í mögu­leik­ann á. Og nei, hann gerði ekki ráð fyrir að þau kæmu nokk­urn tíma bein­línis til sögunnar. Eins og hann sagði: „Það áhuga­verða er ekki fyrst og fremst sú spurn­ing hvort þetta sé gerlegt í reynd – þar sem það væri í öllu falli ekki erfið­is­ins virði að smíða svo flókna vél – heldur fræði­legi mögu­leik­inn á því, sem myndi kalla fram röð óvenju­legra vangavelta.“

Og þetta hér að ofan skrif­aði ég líka og birti fyrir tveimur árum síðan, viku eftir að ég minnt­ist fyrst á Calvino. Vefur­inn þar sem það birt­ist er nú horf­inn, fyrir honum reynd­ist ekki rekstr­ar­grund­völlur, en mér verður við og við hugsað aftur til texta Calvinos, svo ég gróf hann upp, eða þýðing­una sem ég vann og birti. Þá, fyrir tveimur árum, skrif­aði ég: Nú eru vélarnar hér, eða svo gott sem. Enn hefur ekki komið fram vél-rituð skáld­saga sem þykir bókmennta­lega tæk, bein­línis, en þess er ekki endi­lega langt að bíða. Við eygjum að minnsta kosti mögu­leik­ann. Og slæmar bækur hafa þær þegar skrifað, svo ekki sé minnst á lélegar blogg­færslur og leið­in­legar tíma­rits­greinar. Erindi Calvinos og afstaðan sem hann birtir í því þykir mér áhuga­verð. Hér er það þýtt úr ensku, með óhjá­kvæmi­legum fyrir­vara um mögu­lega ónákvæmni. Ef til vill væri vert að ganga frá þýðing­unni með neðan­máls­greinum til skýr­inga og svo fram­vegis, en klukkan tifar, ég læt þetta nægja að sinni, frekar en að tefja við og birta hana loks ekki.

„Skrif­aði ég,“ skrif­aði ég. Og bæti nú einhverjum orðum inn á milli og aftan við þann formála – nenni ekki að sinni að hafa uppi á smásög­unum sem hafa unnið til verð­launa nýverið og síðan reynst skrif­aðar af gervi­greind. Eða rökstuddur grunur leikið á um að séu, og svo fram­vegis. Allt mun það bara áger­ast, allir fyrir­varar úreld­ast, vélarnar eru komnar. Og hér er þessi forvitni­legi texti um þær, aftur, frá árinu 1967:

Stýri­fræði og draugar

Erindi flutt í Túrín og fleiri ítölskum borgum í nóvem­ber 1967.

I

Þetta hófst allt með fyrsta sögu­manni ættbálks­ins. Menn höfðu þegar tekið að skipt­ast á mótuðum hljóðum sem skír­skot­uðu til lífs­ins gagns og nauð­synja. Samtöl voru þegar til og það voru einnig regl­urnar sem þau voru tilknúin að hlíta. Þannig var líf ættbálks­ins afar flókið reglu­verk sem sérhver athöfn og sérhverjar kring­um­stæður urðu að fylgja. Fjöldi orða var takmark­aður og andspænis marg­slungnum heimi og þeim óend­an­lega fjölda hluta sem í honum voru, vörð­ust menn með því að finna upp á endan­legum fjölda hljóða sem setja mátti saman á ólíkan hátt. Hátt­erni, siðir og bend­ingar voru líka eins og þau voru og ekki á annan veg, endur­tekin linnu­laust gegnum kókos­hnetu­upp­skeru­tíð­ina eða villiróta­leit­ina, ljóna­veiðar og buffaló­veiðar, gegnum gift­ingar, til að stofna ný tengsl út fyrir klanið, við fyrstu stundir lífs­ins eða við dauða. Því takmark­aðra sem úrval yrðinga og hegð­unar var, því flókn­ari neydd­ust reglur tungu­máls­ins og siðir til að verða, svo ná mætti tökum á sífellt fjöl­breyti­legri aðstæðum. Sárri fátækt hugmynd­anna um heim­inn sem maður­inn átti þá aðgang að var mætt með smásmugu­legu, alltumlykj­andi regluverki.

Sögu­mað­ur­inn hóf að bera fram orð, ekki vegna þess að hann teldi að aðrir myndu svara með öðrum, fyrir­sjá­an­legum orðum, heldur til að láta reyna á hversu langt mætti ganga í að láta orðin falla hvert að öðru, bera hvert annað í heim­inn, til að leiða fram útskýr­ingu á heim­inum, með þræði allra mögu­legra munn­mæla­sagna, úr mynstr­unum sem mynd­uð­ust er nafn­orð og sagnir, frum­lag og umsögn, birt­ust eitt af öðru. Fígúr­urnar sem sögu­mað­ur­inn hafði aðgang að voru fáar: jagú­ar­inn, sléttu­úlf­ur­inn, túkan-fugl­inn, pírana-fisk­ur­inn; eða þá faðir og sonur, mágur og frændi, eigin­kona og móðir og systir og tengda­móðir. Athafn­irnar sem þessar fígúrur gátu framið voru að sama skapi fremur takmark­aðar: þær gátu fæðst, dáið, tímg­ast, sofið, fiskað, veitt, klifið tré, grafið greni, étið, haft hægðir, reykt jurtatrefjar, bannað, brotið bönn, stolið eða gefið ávexti og aðra hluti – hluti sem einnig tilheyrðu takmörk­uðum vöru­lista. Sögu­mað­ur­inn kann­aði mögu­leik­ana sem fólust í tungu­máli hans með því að setja saman og breyta samsetn­ingu fígúr­anna og athafn­anna, og þeirra hluta sem athafn­irnar gátu orkað á. Það sem varð til voru sögur, ærlegar smíðir sem alltaf inni­héldu samsvar­anir eða andstæður—himin og jörð, eld og vatn, dýr sem flugu og dýr sem grófu greni—og sérhver þess­ara þátta átti sinn sarp af eigin­leikum og sína efnis­skrá. Að segja sögur leyfði ákveðin tengsl milli ýmissa hluta og ekki annarra, og hlutir gátu gerst í ákveð­inni röð og ekki í annarri: bann varð að koma til sögunnar áður en það var brotið, refs­ing að afbrot­inu frömdu, töfra­hluti varð að gefa áður en reyndi á hugrekki. Hinn kyrr­stæði heimur sem umlukti mann ættbálks­ins, alsettur ummerkjum um hverf­ula samsvörun orða og hluta, vakn­aði til lífs­ins í rödd sögu­manns­ins, var spunn­inn í þráð mæltrar frásagnar þar sem hvert orð öðlað­ist ný gildi og bar þau áfram til hlut­anna og mynd­anna sem það skil­greindi. Sérhvert dýr, sérhver hlutur, sérhvert samband öðlað­ist góð- eða illkynja mátt sem nefnd­ist töframáttur en hefði heldur mátt kalla sagna­mátt, mögu­leik­ana sem fólust í orðinu, í getu þess til að tengj­ast öðrum orðum í tali.

Frum­stæðar munn­mæla­sögur, eins og þjóð­sög­urnar sem gengu mann fram af manni, næstum allt til okkar daga, hvíla á föstum form­gerðum, maður gæti næstum sagt forsmíð­uðum einingum—sem bjóða þó upp á gríð­ar­legan fjölda samsetn­inga. Vladimir Propp komst að þeirri niður­stöðu, í rann­sóknum sínum á rúss­neskum þjóð­sögum, að allar slíkar sögur væru tilbrigði við eina sögu, og að þær mætti búta niður í takmark­aðan fjölda frásagnar­að­gerða. Fjöru­tíu árum síðar fékkst Claude Lévi-Strauss við goðsagnir frum­byggja í Bras­ilíu og kann­aði þær sem kerfi rökað­gerða milli breyti­legra þátta, til að þær mætti rann­saka stærð­fræði­lega, með fléttu­fræði­legri greiningu.

Eins þó að ímynd­un­ar­afl þjóða sé þannig ekki takmarka­laust eins og hafið, þá er engin ástæða til að gera ráð fyrir að það sé aðeins á við lítinn vatns­kút. Að gefnu áþekku menn­ing­arstigi geta aðgerðir frásagna, rétt eins og stærð­fræði­legar aðgerðir, ekki verið mjög ólíkar milli þjóða, en á grunni þeirra má reiða fram ótak­mark­aðar samsetn­ingar, umrað­anir og umbreytingar.

Á þetta aðeins við um munn­legar frásagn­ar­hefðir? Eða getur það átt við um allar bókmenntir, hin fjöl­breyttu form þeirra og flækj­u­stig? Strax á þriðja áratug 20. aldar tóku formal­ist­arnir rúss­nesku nútíma­legar sögur og skáld­sögur til grein­ingar og brutu hinar flóknu form­gerðir þeirra niður í virka búta. Í Frakklandi hefur tákn­fræðiskóli Rolands Bart­hes, eftir að brýna hníf­ana á form­gerðum auglýs­inga og tísku­tíma­rita, nú loks beint athygli sinni að bókmenntum; áttunda tölu­blað tíma­rits­ins Comm­unicati­ons var tileinkað rann­sóknum á form­gerðum smásög­unnar. Það er ekki nema von að efnið sem best hæfir þess háttar meðferð finn­ist í ýmsum gerðum vinsælda­bók­mennta. Ef Rúss­arnir rann­sök­uðu Sher­lock Holmes, þá er það James Bond sem færir nú strúkt­úralist­unum hæfi­leg­ustu sýnidæmin.

En þetta er aðeins fyrsta skrefið í málfræði og setn­inga­fræði skáld­aðra frásagna. Fléttu­leikur frásagn­ar­mögu­leika vex fljótt upp úr sviði inni­halds­ins og snertir á tengslum sögu­manns­ins við efni­við­inn og við lesand­ann. Það færir okkur að snún­ustu vanda­mál­unum sem samtíma­skáld­skapur stendur frammi fyrir. Það er ekki tilviljun að rann­sóknir frönsku strúkt­úralist­anna fara hönd í hönd (jafn­vel samtímis í einni og sömu mann­eskj­unni) við sköp­un­ar­verk Tel Quel ◊◊◊ ‑hóps­ins. Fyrir þá síðarnefndu—og hér umorða ég stað­hæf­ingar frá viður­kenndum túlk­anda þeirra— felast ritstörf ekki lengur í að segja frá heldur í að segja að maður sé að segja frá. Það sem maður segir er þá lagt að jöfnu við athöfn­ina að segja. Hin sálræna persóna víkur fyrir málrænni eða jafn­vel málfræði­legri persónu, sem skil­grein­ist aðeins af stað sínum innan orðræð­unnar. Þessar form­legu afleið­ingar bókmennta við aðra eða þriðju gráðu, eins og áttu sér stað í Frakklandi með nýju skáld­sög­unni fyrir tíu árum síðan, sem einn tals­maður lýsti sem „ritn­ing­ar­hyggju“, þær má rekja aftur til samsetn­ingar ákveð­ins fjölda rök-málrænna (eða jafn­vel setn­inga­fræði-þrætu­bókarlegra) aðgerða, á máta sem gerir kleift að smætta þær í formúlur, því almenn­ari sem þær verða einfaldari.

Ég mun ekki víkja að tækni­legum smáat­riðum sem ég væri aðeins óvið­ur­kenndur og heldur óáreið­an­legur álits­gjafi um. Ætlun mín hér er bara að veita yfir­lit yfir stöð­una, gera teng­ingar á milli bóka sem ég hef nýverið lesið, og setja þær í samhengi við nokkrar almennar hugleið­ingar. Í þeim tiltekna hætti sem menn­ing okkar daga hefur á að líta á heim­inn, birt­ist ein tilhneig­ing úr nokkrum áttum í einu. Heim­ur­inn, og ólíkar hliðar hans, er í vaxandi mæli álit­inn strjáll frekar en samfelldur. Ég nota orðið „strjáll“ í þeirri merk­ingu sem það hefur í stærð­fræði, þar sem það magn telst strjált sem er samsett úr aðskildum hlutum. Hugsun, sem okkur virt­ist þar til um daginn eitt­hvað flæð­andi, vakti línu­legar myndir á við fljót eða þráð sem vindur af spólu, eða þá loft­kenndar myndir á við ský—allt að því að vera stundum kölluð „andi“ (í skiln­ingnum „andardráttur“)—við hneigj­umst nú til að hugsa um hana sem röð ósam­felldra ástanda, samsetn­ingu boða sem orka á afmark­aðan (en gríð­ar­legan) fjölda skyn­færa og vöðva. Rafheilar, jafn­vel þó að þeir séu enn langt frá því að geta fram­kallað alla virkni manns­heil­ans, geta eftir sem áður veitt okkur sann­fær­andi fræði­legt líkan fyrir flókn­ustu ferli minnis okkar, hugtengsla, ímynd­un­ar­afls, meðvit­undar. Shannon, Weiner, von Neumann og Turing hafa rifið upp með rótum mynd­ina sem við höfðum af huglægum ferlum. Í stað þeirra síbreyti­legu skýja sem við bárum í höfðum okkar þar til um daginn, sem við reyndum að skilja hvernig þétt­ust og dreifð­ust á víxl með lýsingum á óáþreif­an­legu geðrænu ástandi, skyggðu lands­lagi sálarinnar—í stað þess alls mætum við nú örri umferð merkja­send­inga eftir fíngerðum rásum sem tengja raflið­ina, díóð­urnar, smár­ana sem troð­fylla hauskúpur okkar. Rétt eins og enginn skák­maður mun nokkru sinni lifa nógu lengi til að tæma allar samsetn­ingar allra mögu­legra leikja taflmann­anna þrjá­tíu og tveggja á skák­borð­inu, þannig vitum við (að því gefnu að hugir okkar séu skák­borð með hundruðum millj­arða taflmanna) að jafn­vel ekki á ævi sem entist jafn lengi og alheim­ur­inn myndi manni nokkru sinni lánast að leika alla mögu­legu leik­ina. Við vitum þó líka að þeir eru allir innifaldir í kóða hugar­leik­fim­innar, samkvæmt regl­unum sem hvert okkar, frá einni stund til annarrar, mótar hugs­anir sínar eftir, hratt eða hægt, þoku­kennt eða krist­al­tært eins og verða vill.

Ég gæti líka sagt að það sem er endan­legt og tölu­lega reikn­an­legt leysir um þessar mundir af hólmi óákveðni hugmynda sem ekki verða beygðar undir mælingar og afmark­anir; en í þeirri fram­setn­ingu felst hætta á að ofur­ein­falda stöðu mála. Í reynd er hið andstæða satt: sérhvert grein­ing­ar­ferli, sérhver deil­ing í hluta, hneig­ist til að færa fram stöð­ugt flókn­ari mynd af heim­inum, rétt eins og Zenon frá Eleu, sem neit­aði að fall­ast á að rými væri samfellt og skildi því á milli Akkil­lesar og skjald­bök­unnar með óend­an­legum fjölda millipunkta. Stærð­fræði­legt flækj­u­stig geta rafheilar þó melt umsvifa­laust. Tveggja talna reikni­grindin þeirra gerir þeim kleift að fram­kvæma tafar­lausa útreikn­inga á flækj­u­stigi sem er óhugs­andi fyrir manns­heila. Þeir þurfa aðeins að telja á tveimur fingrum til að greiða með ótrú­legu hraði fram úr fylkjum stjarn­fræði­legra stærða. Ein strembn­asta vits­mun­ar­aun miðalda er þarmeð loks orðin að veru­leika: ég á við katalónska munk­inn Ramon Llull og verk hans, Ars combinatoria.

Ferlið sem nú stendur yfir er sigur ósam­felldni, deil­an­leika og saman­tektar yfir öllu því sem er flæði, eða röð fínlegra blæbrigða hvers á eftir öðru. Nítj­ánda öldin, frá Hegel til Darw­ins, fól í sér sigur sögu­legrar samfelldni og líffræði­legrar samfelldni, er þær fylltu í allar glufur mótsetn­inga í þráttum og stökk­breyt­inga í erfðum. Í dag er sjón­ar­hóll­inn gjör­breyttur. Innan sagn­fræð­innar fylgj­umst við ekki lengur með leið­angri anda sem býr í atburðum verald­ar­innar heldur kúrfum, tölfræði­legum skýr­ing­ar­myndum, sagn­fræði­rann­sóknir halla sér sífellt meira að stærð­fræði. Hvað varðar líffræði, þá hafa Watson og Crick sýnt okkur hvernig einkenni tegund­ar­innar eru borin áfram með afritun tiltek­ins fjölda gorm­laga sameinda, mynd­aðra úr tilteknum fjölda sýra og basa. Með öðrum orðum má smætta enda­lausan fjöl­breyti­leika lífforma niður í samsetn­ingu ákveð­inna endan­legra stærða. Hér leggur upplýs­inga­fræðin aftur á mynstrin sín. Þau ferli sem virt­ust helst streit­ast á móti því að verða sett fram í tölum, með megin­d­legri lýsingu, eru nú þýdd í stærð­fræði­leg mynstur.

Form­leg málvís­indi eru fædd og uppalin í tölu­vert öðru lands­lagi en eiga til að birt­ast sem leikir að andstæðum, nákvæm­lega jafn einfaldir og upplýs­inga­fræðin. Málvís­indin hafa einnig tekið að tala á forsendum kóða og skila­boða, í tilraun til að stofna til óreiðu tungu­máls­ins á öllum sviðum, að bókmenntum meðtöldum.

Mann­kyn er að byrja að skilja hvernig má taka í sundur og setja saman á ný sína flókn­ustu og ófyr­ir­sjá­an­leg­ustu vél: tungu­málið. Heim­ur­inn í dag er langtum auðugri að orðum og hugtökum og táknum en heim­ur­inn sem umlukti hinn frum­stæða mann, og nota­gildi hinna mörgu sviða tungu­máls­ins er langtum flókn­ara. Með beit­ingu stærð­fræði­legra ummynd­ana­mynstra hefur banda­ríski skól­inn, undir forystu Chom­skys, tekið að kanna þá dýpri form­gerð tungu­máls­ins sem liggur við rætur rökferl­anna sem gætu verið grund­völl­ur­inn, ekki lengur að sögu­legri sérstöðu manns­ins heldur líffræði­legri. Franski skól­inn, form­gerð­ar­tákn­fræðin, undir forystu A. J. Greimas, beitir aftur á móti ýktri einföldun á formúlum rökfræð­innar. Sá skóli greinir frásagn­ar­þætti allrar orðræðu, sem má smætta niður í hlut­fall milli þess sem þeir kalla aðila (fr. actants).

Eftir næstum þrjá­tíu ára hlé hefur „ný-formalískur“ skóli endur­fæðst í Sovét­ríkj­unum og beitir niður­stöðum stýri­fræði­legra rann­sókna og form­gerð­ar­tákn­fræði til grein­ingar á bókmenntum. Undir forystu stærð­fræð­ings­ins Khol­mog­orov fremur þessi skóli há-akademískar vísinda­rann­sóknir sem byggja á líkinda­fræði­legum útreikn­ingum og því magni upplýs­inga sem liggur í ljóðum.

Frek­ari sams­láttur stærð­fræði og bókmennta á sér stað í Frakklandi, undir formerkjum blekk­inga og hrekkja. Það er Smiðja mögu­legra bókmennta (Ouvr­oir de Littéra­t­ure Potentielle eða Oulipo) sem stofnuð var af Raymond Queneau og fjölda stærð­fræði­vina hans. Þessi nánast leyni­legi tíu manna hópur er græðlingur af meiði fram­spekiskól­ans (Collège de Patap­hys­ique), bókmennta­fé­lags sem stofnað var í minn­ingu Alfreds Jarry sem nokk­urs konar akademía vits­muna­legrar háðungar. Í nákvæmni standa rann­sóknir Oulipo á stærð­fræði­legri form­gerð sestín­unnar í verkum próvenskra trúba­dora og Dantes þó sovésku stýri­fræði­rann­sókn­unum hvergi að baki. Hafa ber í huga að Queneau er höfundur bókar­innar Hundrað þúsund millj­arðar ljóða (Cent Mille Milli­ards de poèmes), sem virð­ist síður vera bók en frum­gerð vélar sem semur sonn­ettur, hverja ólíka annarri.

Eftir að lýst þessum ferlum og treyst tölvu fyrir því að beita þessum aðgerðum, munum við þá hafa vél sem gæti leyst skáldið og höfund­inn af hólmi? Rétt eins og við höfum nú þegar vélar sem geta lesið, vélar sem geta framið málvís­inda­lega grein­ingu á bókmennta­textum, vélar sem geta annast þýðingar og saman­tektir, munum við þá einnig hafa vélar sem geta séð fyrir sér og samið ljóð og skáldsögur?

Það áhuga­verða er ekki fyrst og fremst sú spurn­ing hvort þetta sé gerlegt í reynd – þar sem það væri í öllu falli ekki erfið­is­ins virði að smíða svo flókna vél – heldur fræði­legi mögu­leik­inn á því, sem myndi kalla fram röð óvenju­legra vanga­velta. Og nú er ég ekki að hugsa um vél sem gæti aðeins fram­leitt bókmenntir „á færi­bandi“, sem væri hvort eð er vélrænt í sjálfu sér. Ég á við rit-vél sem myndi færa á síðuna allt það sem við erum vön að líta á sem aðgát­ar­verð­ustu þætti sálar­lífs okkar, daglegrar reynslu okkar, ófyr­ir­sján­legra breyt­inga á skapi okkar, innri upplyft­ingar, örvænt­ingar og stundir uppljóm­unar. Hvað er það allt ef ekki tiltekin málræn „svið“, með orða­forða, málfræði, setn­inga­fræði og umröð­un­ar­reglum sem okkur gæti vel lánast að gera grein fyrir?

Hver væri stíll bókmennta­legs sjálf­gengils? Ég held að hin sanna köllun hans væri klass­ískur stíll. Prófraun rafrænnar ljóð­vélar væri geta hennar til að fram­leiða hefð­bundin verk, ljóð innan skil­greindra ljóð­forma, skáld­sögur sem fylgja öllum regl­unum. Í þessum skiln­ingi er beit­ing vélanna fyrir bókmennta­lega framúr­stefnu enn of mennsk. Sérstak­lega á Ítalíu er vélin sem beitt er við þessar tilraunir tilvilj­ana­tæki, til þess til að afbyggja form og mótmæla öllum hefð­bundnum rökvenslum. Þess vegna myndi ég segja að það sé enn alfarið lýrískt tæki, í þjón­ustu dæmi­gerðrar mann­legrar þarfar: að fram­leiða óreglu. Hin sanna bókmennta­vél verður vél sem finnur sjálf fyrir þörf­inni til að fram­leiða óreglu, sem viðbragð við fyrri fram­leiðslu sinni á reglu: vél sem fram­leiðir framúr­stefnu­verk til að frelsa rökrásir sínar þegar þær hafa verið kyrktar af því að fram­leiða klass­ískan stíl of lengi. Í reynd, þar sem þróun stýri­fræð­innar hall­ast í átt að vélum sem geta lært, sem geta breytt forritum sínum, þróað sína eigin næmni og sínar eigin þarfir, stendur ekkert í vegi þess að við megum sjá fram á bókmennta­vél sem á tilteknum tíma­punkti verður ófull­nægð af eigin hefð­ar­hyggju og tekur að stinga upp á nýjum leiðum við skriftir, snýr sínum eigin kóðum alveg á hvolf. Til að koma til móts við gagn­rýendur sem leita að samsvör­unum milli bókmennta­legra hluta og sögu­legra, félags­legra eða efna­hags­legra, gæti vélin tengt stíl­breyt­ingar sínar við flökt í ákveðnum vísi­tölum um fram­leiðslu, tekjur, hern­að­ar­út­gjöld eða vald­dreif­ingu. Það verða í raun og sanni þær bókmenntir sem samsvara full­kom­lega fræði­legri tilgátu: þær verða, loks­ins, bókmenntir-nar.

II

Nú gætu sum ykkar undr­ast að ég skuli svona kátur boða horfur sem kalla fram tár, kvein og harma­vein hjá flestu bókmennta­fólki. Ástæðan er sú að ég hef alltaf vitað, með meiri eða minni leynd, að svona væri málum háttað, en ekki eins og oftar er haldið fram. Ýmsar fagur­fræði­kenn­ingar hafa full­yrt að ljóðlist snúist um innblástur sem berist frá ég veit ekki hvaða háleita stað, eða rísi upp úr ég veit ekki hvaða mikla djúpi, eða felist að öðrum kosti í hreinu innsæi eða annars ónefndri stund í lífi andans, eða birt­ist með þeirri Rödd Tímans sem Heims­and­inn velur til að tala til skálds­ins, eða þá að hún endur­spegli félags­legar form­gerðir sem er varpað á síðuna samkvæmt annars óþekktu ljós­fræði­legu fyrir­brigði, eða spretti af beinum aðgangi að djúpsál­ar­fræði sem geri okkur kleift að ausa upp myndum úr dulvit­undum, hvort sem er einstak­lings eða samfé­lags; hún væri í öllu falli eitt­hvað innsæistengt, tafar­laust, ekta og alltumlykj­andi sem gýs upp hver veit hvernig, ígildi einhvers annars, líki þess og tákn um það. En í þessum kenn­ingum stóð alltaf eftir eyða sem enginn vissi hvernig skyldi fylla, myrkt svæði á milli orsakar og afleið­ingar: hvernig verður hin ritaða síða til? Eftir hvaða leið ummynd­ast sálin eða sagan eða samfé­lagið eða dulvit­undin í röð af svörtum línum á hvítri síðu? Jafn­vel fyrsta flokks fagur­fræði­kenn­ingar þögðu um það. Mér leið eins og manni sem fyrir einhvern misskiln­ing situr innanum fólk sem er að ræða mál sem koma honum ekki við. Bókmenntir eins og ég þekkti þær voru linnu­laus röð af tilraunum til að fá eitt orð til að sitja kyrrt á eftir öðru orði, með því að fylgja ákveðnum skil­greindum reglum; og oftar þó reglum sem voru hvorki skil­greindar né skil­grein­an­legar, en hægt að draga fram með röð dæma, eða þá reglum sem voru samdar fyrir tilefnið—það er að segja, dregnar af dæmum frá öðrum höfundum. Og í þessum aðgerðum klofnar persónan „Ég“, ýmist leynt eða ljóst, í fjölda ólíkra fígúra: í „Ég“ sem skrifar og „Ég“ sem er skrifað, í raunveru-„Ég“ sem lítur yfir öxlina á því „Ég“ sem er að skrifa og inn í goðsagna-„Ég“ sem þjónar sem fyrir­mynd „Ég“-sins sem er skrifað. „Ég“ höfund­ar­ins leys­ist upp við ritun­ina. Hinn svonefndi persónu­leiki höfund­ar­ins er aðeins til í athöfn­inni að skrifa: hann er afurð og fram­leiðslu­tæki ritferl­is­ins. Rit-vél sem hefur fengið fyrir­mæli í samræmi við verk­efnið myndi einnig setja saman nákvæman og tiltek­inn „persónu­leika“ höfundar, eða að öðrum kosti mætti stilla hana þannig að hún þróaði eða skipti um „persónu­leika“ með hverju verki sem hún semur. Rithöf­undar, eins og þeir hafa alla tíð verið til þessa, eru þegar skrif­andi vélar; eða það eru þeir að minnsta kosti þegar allt gengur vel. Það sem í róman­tískum orða­forða er nefnt snilld eða hæfi­leikar eða innblástur eða innsæi er ekkert annað en að finna réttu leið­ina með tilraunum, fylgja nefinu sínu, stytta sér leiðir, á meðan vélin myndi fylgja kerf­is­bund­inni leið af samvisku­semi, á sama tíma og hún væri bæði ákaf­lega hröð og marg­föld í senn.

Þegar við höfum tekið ferli bókmennta­rit­unar í sundur og sett það saman aftur, verður lykil­stund bókmennta­lífs stund lestr­ar­ins. Í þeim skiln­ingi verða bókmenntir áfram, jafn­vel þegar vélum hefur verið treyst fyrir þeim, forrétt­indastaður innan mann­legrar meðvit­undar, leið til að kljást við mögu­leik­ana sem felast í því kerfi tákna sem tilheyrir öllum samfé­lögum á öllum tímum. Verkin munu halda áfram að koma í heim­inn, hljóta dóm, eyðast eða endur­nýj­ast í hverri snert­ingu við augu lesand­ans. Það sem mun hverfa er fígúra höfund­ar­ins, þessi persóna sem við þráumst við að veita hlut­verk sem tilheyra henni ekki, höfund­ur­inn sem sýning­ar­stjóri sálar sinnar, á hinni varan­legu sýningu sáln­anna, höfund­ur­inn sem sá er hagnýtir sér næmari skyn­færi og túlk­un­ar­færi en gengur og gerist …. Höfund­ur­inn: þessi tíma­skekkja, boðberi skila­boða, leik­stjóri meðvit­unda, sá sem les yfir hausa­mót­unum á líkömum menn­ing­ar­innar. Helgisið­ur­inn sem við erum mætt til hér og nú væri fárán­legur ef við gætum ekki veitt honum inntak útfar­ar­þjón­ustu, kvatt höfund­inn á leið sinni til neðra, og fagnað hinni viðstöðu­lausu endur­reisn bókmennta­verks­ins; ef við gætum ekki fært þessum fundi okkar svolítið af gleði erfi­drykkj­anna þar sem forn­menn endur­heimtu tengsl sín við lifandi hluti.

Og þannig hverfur höfundurinn—þetta ofdekr­aða afkvæmi fáfræðinnar—og víkur fyrir grand­var­ari persónu, persónu sem mun vita að höfund­ur­inn er vél, og mun vita hvernig sú vél virkar.

III

Nú held ég að ég hafi gert ljóst með hve hreinni samvisku og hve trega­laust ég stað­hæfi að vélrænt gang­virki gæti hæglega leyst mig af hólmi. En ég er viss um að mörg ykkar munu enn vera ósann­færð af þeirri grein­ar­gerð og finnst að þessi marg­end­ur­tekna frávísun mín, höfnun á forrétt­inda­stöðu rithöf­und­ar­ins, í nafni ástar á sann­leik­anum, hljóti að vera röng; að undir því öllu hljóti að leyn­ast eitt­hvað annað. Ég finn nú þegar hvernig þið leitið að ósæmi­legri ástæðum fyrir afstöðu minni. Ég hef ekkert á móti þess háttar rann­sókn. Á bakvið alla stöðu­töku á grund­velli hugsjóna má finna áþreif­an­lega verald­lega hags­muni eða, jafn­vel oftar, einhvern einfaldan sálrænan hvata. Gáum hvert sálrænt viðbragð mitt er þegar ég kemst að því að ritstörf séu fyrst og fremst ferli samsetn­inga á fyrir­fram­gefnum einingum. Gott og vel, það sem ég finn hrær­ast í mér er léttir, örygg­is­til­finn­ing. Sams konar léttir og örygg­is­til­finn­ing og ég finn í hvert sinn sem ég uppgötva að hrúga af óljósum og óskil­greindum línum reyn­ist vera nákvæmt rúmfræði­legt form; eða í hvert sinn sem mér lánast að gera mér grein fyrir röð stað­reynda, og ákvörð­unum sem þarf að taka innan takmark­aðs fjölda valkosta, í annars form­lausu ofan­flóði atburða. Andspænis svim­anum yfir því sem er takmarka­laust, óflokk­an­legt, því sem streymir, finn ég hughreyst­ingu í því sem er afmarkað, „strjált,“ og smættað niður í kerfi. Hví þá? Leyn­ist í viðhorfi mínu ótti við hið óþekkta, ósk um að setja heimi mínum takmörk og skríða aftur inn í skel­ina mína? Afstaða mín, sem var ætlað að vera ögrandi og jafn­vel vanvirð­andi, kallar á grun­semdir um að þvert á móti ráðist hún af einhvers konar vits­muna­legri víðáttu­fælni, sé næstum eins konar særing­ar­at­höfn til að verja mig frá þeim hvirf­il­vindum sem bókmenntir þurfa svo oft að mæta.

Látum reyna á aðra tilgátu, andstæða þeirri sem ég hef borið fram til þessa (þetta er alltaf besta leiðin til að koma í veg fyrir að maður fest­ist í spíral eigin hugs­ana). Sögðum við að bókmenntir sner­ust aðeins um tungu­mál, væru aðeins umröðun á afmörk­uðum fjölda eininga og aðgerða? En felst ekki spenna bókmennt­anna í stöð­ugu striti til að sleppa undan þessum afmark­aða fjölda? Reyna þær ekki viðstöðu­laust að segja eitt­hvað sem þær geta ekki sagt, eitt­hvað sem þær vita ekki og sem enginn gæti nokkru sinni vitað? Þegar orðin og hugtökin til að segja eitt­hvað og hugsa það hafa enn ekki verið notuð á þann hátt, ekki raðað í þá röð, með þá merk­ingu, getur það ekki verið vitað. Átök bókmennt­anna eru í reynd baráttan við að sleppa undan takmörkum tungu­máls­ins; þær teygja sig út frá ystu mörkum þess sem hægt er að segja; það sem hreyfir við bókmennt­unum er ákall og aðdrátt­ar­afl þess sem er ekki í orðabókinni.

Sögu­maður ættbálks­ins raðar saman yrðingum og myndum; yngri sonur­inn týnist í skóg­inum, hann sér ljós í fjarska, hann gengur og gengur; dæmi­sagan afhjúp­ast setn­ingu fyrir setn­ingu, og hvert leiðir hún? Til stað­ar­ins þar sem eitt­hvað sem hefur enn ekki verið sagt, eitt­hvað sem fram að því hefur aðeins orðið vart við sem forboða birt­ist allt í einu, grípur okkur og rífur okkur í tætlur, eins og vígtennur mannætunornar. Um ævin­týra­skóag­ana bærist goðsagan eins og vindgustur.

Goðsagan er huldi þátt­ur­inn í hverri sögu, grafni hlut­inn, svæðið sem enn er ókannað vegna þess að enn eru engin orð sem auðvelda okkur að komast þangað. Rödd sögu­manns­ins í daglegum samkomum ættbálks­ins dugir ekki til að færa goðsög­una í orð. Maður þarf sérstaka tíma og staði, fundi útval­inna; orðin ein eru ekki nóg, og við þurfum heila röð tákna með marg­vís­lega merk­ingu, með öðrum orðum helgi­at­höfn. Goðsagnir nærast á þögn ekki síður en orðum. Þögul goðsaga gerir vart við sig í verald­legum frásögnum og hvers­dags­legum orðum; hún er tóma­rúm í tungu­mál­inu sem dregur orð upp í hringiðu sína og veitir dæmi­sög­unni form.

En hvað er tóma­rúm í tungu­máli ef ekki leifar af tabúi, minjar um bann við því að nefna eitt­hvað, að segja tiltekin nöfn, annað hvort núgild­andi bann eða ævafornt? Bókmennt­irnar fylgja slóðum sem liggja þvert yfir hindr­anir banns­ins og fá mann til að segja það sem var ekki hægt að segja, leiða mann til uppfinn­ingar sem er alltaf endur­fundir við orð eða sögur sem búið var að gera brott­ræk úr minni einstak­lings eða samfé­lags. Þannig orkar goðsagan á dæmi­sög­una sem endur­tekið afl, knýr hana til að rekja upp slóð sína, jafn­vel þegar hún hafði lagt af stað í áttir sem virt­ust leiða eitt­hvert allt annað.

Dulvit­undin er hafsjór hins ósegj­an­lega, þess sem er útlægt úr landi tungu­máls­ins, brottnumið í krafti fornra bann­setn­inga. Dulvit­undin talar—í draumum, í mismælum, í skyndi­legum hugtengslum—með lánuðum orðum, stolnum táknum, málrænum smyglvarn­ingi, þar til bókmennt­irnar endur­heimta þessi svæði og innlima í tungu­mál vökuheimsins.

Vald nútíma­bók­mennta felst í fúsleika þeirra til að veita því rödd sem hefur legið ótjáð í dulvit­und samfé­lags eða einstak­lings: það er áskor­unin sem þær leggja fram aftur og aftur. Því upplýst­ari sem hús okkar eru, því fleiri draugar seytla út um veggi þeirra. Í draumum um fram­farir og skyn­semi er reimt af martröðum. Shakespeare varar okkur við að sigur endur­reisn­ar­innar hafi ekki kveðið drauga miðalda í kútinn, sem birt­ast á virk­is­veggjum Duns­inane og Elsin­ore. Við hápunkt upplýs­ing­ar­innar birt­ust Sade og gotneska skáld­sagan. Í einu höggi hóf Edgar Allan Poe fagur­hyggju­bók­menntir og fjölda­bók­menntir, um leið og hann nefndi og leysti úr læðingi draug­ana sem hin púrit­an­íska Amer­íka skildi eftir sig. Lautréamont sprengir upp setn­inga­fræði ímynd­un­ar­afls­ins, útvíkkar sjónsvið gotnesku skáld­sög­unnar upp í stærð­ar­gráðu hins hinsta dóms. Með sjálf­virkum hugtengslum orða og mynda uppgötva súrreal­ist­arnir hlut­læga rökvísi í algerri andstöðu við vits­muna­lega rökvísi. Er það sigur óskyn­sem­innar? Eða er það neitun þess að trúa að nokkur óskyn­semi sé til, að líta beri svo á að nokkuð í heim­inum standi utan við rökfestu hlut­anna, jafn­vel þó að sumt hrökkvi undan þeim röksemdum sem ákvarð­ast af sögu­legum skil­yrðum okkar og hrökkvi um leið undan hinni takmörk­uðu og varn­ar­kenndu, svonefndu rökhyggju? 

Hér erum við þá, og höfum látið feykj­ast burt í hugmynda­fræði­legt lands­lag sem er tölu­vert frábrugðið því sem við töldum okkur hafa ákveðið að dvelja í, þessu með raflið­unum og raftölvudíóð­unum. En er raun­veru­lega svo langt þar á milli?

IV

Tengsl fléttu­leikja og dulvit­undar í list­rænni iðju er kjarni einnar mest sann­fær­andi fagur­fræði­kenn­ingar sem er í umferð um þessar mundir, formúlu sem byggir bæði á sálgrein­ingu og áþreif­an­legri reynslu af listum og ritstörfum. Við vitum öll að í bókmenntum og listum hafði Freud hefð­bund­inn smekk og að í skrifum hans um fagur­fræði finn­ast engar ábend­ingar sem eru snilldar hans virði. Það var freu­dískur list­sögu­fræð­ingur, Ernst Kris, sem fyrstur bar fram rann­sóknir Freuds á orða­leikjum sem lykil­inn að mögu­legri fagur­fræði sálgrein­ingar. Annar snjall list­sögu­fræð­ingur, Ernst Gombrich, þróaði þessa hugmynd áfram í ritgerð sinni um Freud og sálfræði listar.

Ánægjan af orða­leikjum og fimm­aura­brönd­urum fæst af því að fylgja eftir þeim mögu­leikum umröð­unar og ummynd­unar sem búa í tungu­mál­inu. Við leggjum af stað frá þeirri tilteknu ánægju sem fæst af hvaða fléttu­leik sem er og á vissu stigi birt­ist, meðal ótal samsetn­inga orða með áþekkan hljóm, ein með sérstakt vægi, sem veldur hlátri. Það sem hefur gerst er að sú skeyt­ing hugtaka sem við höfum rekist á fyrir hend­ingu leysir óvænt úr læðingi áður ómeð­vit­aða hugmynd, það er hugmynd sem áður lá hálf­grafin í eða var þurrkuð út úr meðvit­und okkar, eða kannski aðeins haldið í arms­lengd eða ýtt til hliðar, en reynd­ist nógu þrótt­mikil til að birt­ast meðvit­und­inni um leið og ýjað er að henni, ekki af neinum ásetn­ingi af okkar hálfu, heldur í hlut­lægu ferli.

Ferli ljóða og listar, segir Gombrich, eru hlið­stæð ferlum orða­leikja. Það er barna­lega ánægjan af fléttu­leikjum sem leiðir málar­ann til að prófa ólíkar uppr­að­anir lína og lita, ljóð­skáldið til að gera tilraunir með að máta saman orð. Á ákveðnu augna­bliki smella hlut­irnir saman og ein fléttan sem náðist fram—með fléttu­gang­verk­inu sjálfu, óháð nokk­urri leit að merk­ingu eða áhrifum á neinu öðru stigi—verður hlaðin óvæntri merk­ingu eða ófyr­ir­séðum áhrifum sem hinn meðvit­aði hugur hefði ekki komist að vilj­andi: ómeð­vit­aðri merk­ingu, í reynd, eða að minnsta kosti forboða ómeð­vit­aðrar merkingar.

Þannig sjáum við mætast þær tvær leiðir sem ég hef fylgt í málflutn­ingi mínum. Bókmenntir eru fléttu­leikur sem leitar uppi þá mögu­leika sem búa í efni­viði hans, óháð persónu­leika skálds­ins, en þær eru leikur sem á vissu stigi verður hlað­inn óvæntri merk­ingu, merk­ingu sem er ekki bundin því sviði tungu­máls­ins sem við vorum að fást við heldur hefur smogið inn frá öðru sviði, virkjað eitt­hvað sem á því seinna sviði skiptir höfund­inn eða samfé­lag hans miklu máli. Bókmennta­vélin getur framið allar mögu­legar umbreyt­ingar á þeim efni­við sem hún hefur undir höndum, en ljóð­ræna afurðin felst í þeim tilteknu áhrifum sem ein þess­ara umbreyt­inga hefur á mann­eskju með meðvit­und og dulvit­und, það er að segja, á áþreif­an­legan, sögu­legan mann. Hún er sjokkið sem á sér þá aðeins stað ef rit-vélin er umkringd földum draugum einstak­lings­ins og samfé­lags hans.

Til að víkja aftur að sögu­manni ættbálks­ins, þá heldur hann ótrauður áfram að setja saman umrað­anir sínar á jagúörum og túkan-fuglum allt þar til að ein þess­ara saklausu litlu frásagna hans springur út í skelfi­legri afhjúpun: goðsögn, sem verður að flytja í leyni, á leyni­legum stað.

V

Ég er meðvit­aður um að þessi niður­staðan mín er í mótsögn við flestar viður­kenndar kenn­ingar um tengsl goðsagna og dæmisagna.

Þar til nú hefur því almennt verið haldið fram að dæmi­sagan sé „vanheilög“ saga, eitt­hvað sem kemur á eftir goðsögum, spillt eða saurguð eða verald­ar­vædd, eða þá að dæmi­sögur og goðsögur lifi í samneyti hvor við aðra og veiti hvor annarri aðhald sem ólík virkni einnar og sömu menn­ingar. Rökvísin í mínum málflutn­ingi leiðir hins vegar til þeirrar niðurstöðu—þar til eitt­hvað meira sann­fær­andi kemur fram og sprengir hana í loft upp—að dæmi­sögur hafi verið samdar áður en goðsagnir voru það. Goðsagna­vægið er eitt­hvað sem maður mætir þá aðeins ef maður þráast við að leika sér að aðgerðum frásagna.

Goðsagnir eiga það til að krist­all­ast umsvifala­laust, falla í þekkt mynstur, fikra sig frá goðsagna­gerð að helgisið, og þaðan úr höndum sögu­manns­ins í hendur þeirra stofn­ana ættbálks­ins sem eru ábyrgar fyrir varð­veislu goðsagn­anna og hátíða­höldum sem tengj­ast þeim. Tákn­kerfi ættbálks­ins raðast út frá tengslum við goðsögu; ákveð­inn fjöldi tákna verður tabú og „verald­legi“ sögu­mað­ur­inn getur ekki notast við þær beint. Hann heldur áfram að hnita hringi í kringum þær, finnur upp á nýjum leiðum við sagna­gerð, þar til alltíeinu, við þessa kerf­is­bundnu, hlut­lægu iðju, að hann verður fyrir skyndi­legri uppljómun frá dulvit­und­inni og hinu forboðna. Sem neyðir ættbálk­inn til að breyta tákn­meng­inu sínu eina ferð­ina enn.

Í þessu almenna samhengi er hlut­verk bókmennt­anna breyti­legt, til samræmis við kring­um­stæður. Á löngum tíma­bilum virð­ast bókmenntir starfa í þágu helg­unar, til stað­fest­ingar á gildum og til sátta við yfir­vald. En á ákveðnum augna­blikum er einhverju hleypt af stað í gang­virk­inu og bókmennt­irnar fæða af sér hreyf­ingu í gagn­stæða átt, neita að sjá hlut­ina og segja þá eins og þeir hafa verið séðir og sagðir fram að því.

Þetta er megin­við­fangs­efni bókar sem heitir Le due tensi­oni (Spenn­urnar tvær), þar sem teknar eru saman áður óbirtar glósur frá Elio Vitt­or­ini (Mílanó: Il Saggiatore, 1967). Samkvæmt Vitt­or­ini hafa bókmenntir til þessa verið of nánir „samverka­menn nátt­úr­unnar,“ það er misskil­innar hugmyndar um óbreyti­lega nátt­úru, um Móður nátt­úru, á meðan hið raun­veru­lega gildi þeirra birt­ist aðeins þegar þær gerast gagn­rýn­endur heims­ins og þess máta sem við höfum á að horfa á heim­inn. Í einum kafla sem getur vel hugs­ast að lýsi grund­vall­araf­stöðu hans, virð­ist Vitt­or­ini hefja rann­sókn á þætti bókmennta í mann­kyns­sög­unni. Um leið og ritun og bækur urðu til, segir hann, skipt­ist mann­kyn í siðmennt­aðan hluta þess—þann hluta tegund­ar­innar sem fyrir löngu síðan gekk inn í nýsteinöld—og annan hluta (svonefndan villi­menn) sem sátu eftir í forn­stein­öld, þar sem nýstein­ald­ar­menn gátu ekki einu sinni borið kennsl á forfeður og formæður sínar: þann hluta mann­kyns sem heldur að hlutir hafi alltaf verið eins og þeir eru, rétt eins og þeir halda að herrar og hjú hafi alltaf verið til. Ritaðar bókmenntir fædd­ust klyfj­aðar af verk­efni helg­unar, að styðja við ríkj­andi fyrir­komu­lag. Það er baggi sem þær losa sig við með ógur­legri hægð, yfir árþús­undir, og verða um leið einka­mál, gera skáldum og höfundum kleift að tjá sín eigin, persónu­legu vand­kvæði og færa þau til meðvit­undar. Bókmenntir komast þangað, vil ég bæta við, með fléttu­leikjum sem á tilteknu augna­bliki eru hlaðnir dulvit­uðum viðfangs­efnum, og finna þeim loks rödd. Og það er eftir þessum vegi til frelsis, sem bókmenntir ruddu, sem menn öðluð­ust hinn gagn­rýna anda, og báru hann áfram í hugsun og menn­ingu samfélaga.

VI

Nú þegar þessu stutta erindi mínu fer að ljúka er ekki úr vegi, í samhengi við þessar tvær hliðar bókmennta, að minn­ast á ritgerð eftir þýska skáldið og gagn­rýn­and­ann Hans Magnus Enzens­ber­ger, „Grann­fræði­legar form­gerðir í nútíma­bók­menntum,“ sem ég las í tíma­rit­inu Sur (maí–júní 1966) frá Buenos Aires. Enzens­ber­ger tekur til skoð­unar fjölda völund­ar­gang­legra frásagna, frá forn­öld til Borgesar og Robbe-Grillet, auk frásagna sem leyn­ast hver inni í annarri eins og babúskur, og hann spyr sig hver sé þýðing þess hve nútíma­bók­menntir þráast við þessi þemu. Hann dregur upp mynd af heimi þar sem er auðvelt að týnast, tapa áttum—heimi þar sem viðeitnin til að ná áttum á ný fær ákveðið gildi, næstum eins og þjálfun í að lifa af. „Að ná áttum,“ skrifar hann, „gerir ráð fyrir undan­far­andi átta­villum. Aðeins einhver sem hefur upplifað furðu getur losnað undan henni. En þessir ratleikir eru í reynd átta­villu­leikir. Í því felst aðdrátt­ar­afl þeirra og áhætta. Völund­ar­húsið er þannig gert að hver sem stígur inn í það afvega­leið­ist og týnist. En völund­ar­húsið skorar líka gest­inn á hólm: að hann geri sér kort af því og afvopni það. Takist honum það hefur hann eyðilagt völd­un­ar­húsið; fyrir þeim sem hefur komist í gegnum það er ekkert völund­ar­hús til.“ Og Enzens­ber­ger ályktar: „Um leið og grann­fræði­legar form­gerðir virð­ast frum­speki­legar tapar leik­ur­inn jafn­vægi og bókmennt­irnar breyt­ast í leið til að sýna fram á að heim­ur­inn sé í reynd óþekkj­an­legur, að samskipti sem slík séu ómögu­leg. Völund­ar­húsið hættir þannig að vera áskorun fyrir mann­lega vits­muni og nær fótfestu sem afrit af heim­inum og samfélaginu.“

Tilgátu Enzens­ber­gers má heim­færa upp á allt það í bókmenntum og menn­ingu sem við lítum nú á—eftir von Neumann—sem stærð­fræði­legan fléttu­leik. Leik­ur­inn getur birst sem áskorun um að skilja heim­inn eða úrtölur frá því að skilja hann. Bókmenntir geta virkað á gagn­rýn­inn hátt eða til að stað­festa hluti eins og þeir eru og eins og við þekkjum þá. Þær markalínur eru ekki alltaf skýrt dregnar og ég myndi segja að í því tilliti ráði úrslitum andinn sem maður les í: það er undir lesand­anum komið að sjá til þess að bókmenntir beiti sínu gagn­rýna afli, og það getur aðeins gerst óháð ásetn­ingi höfundarins.

Ég held að þessa merk­ingu mætti leggja í nýjustu sögu sjálfs mín, sem birt­ist undir lok bókar­innar t zero. Í þeirri sögu sjáum við Alex­andre Dumas grípa skáld­sög­una sína, Greif­ann af Monte Cristo, úr ofur­skáld­sögu sem inni­heldur öll mögu­leg tilbrigði við ævisögu Edmonds Dantès. Í dýfliss­unni sinni fara Edmond Dantès og ábót­inn Faria yfir flótta­áætlun sína og velta fyrir sér hvert hinna mögu­legu tilbrigða sé það rétta. Ábót­inn Faria grefur göng til að flýja úr kast­al­anum, en það mistekst alltaf, þau leiða í sífellt dýpri klefa. Á grund­velli mistak­anna sem Faria gerir reynir Dantès að draga upp kort af kast­al­anum. Á meðan Faria fer nálægt því, í krafti fjölda tilrauna sinna, að takast hinn full­komni flótti, fikrar Dantès sig nær því að ímynda sér hið full­komna fangelsi—fangelsi sem engin leið er að flýja úr. Ástæður hans eru útskýrðar í kafl­anum sem ég mun nú vitna í:

„Ef mér tekst að gera mér í hugar­lund virki sem engin leið er að flýja úr, þá mun þetta ímynd­aða virki annað hvort vera það sama og hið raunverulega—og þá er áreið­an­legt að við munum aldrei sleppa héðan, en við munum þá að minnsta kosti finna æðru­leysið sem fylgir því að vita að við erum hér vegna þess að við gætum hvergi annars staðar verið—eða það verður virki sem er jafn­vel enn ómögu­legra að flýja úr en þetta hér—sem væri þá vísbend­ing um að hér sé tæki­færi til flótta: við þurfum aðeins að bera kennsl á stað­inn þar sem hið ímynd­aða virki er ólíkt því raun­veru­lega og svo finna hann.“

Það er bjart­sýn­asti endir sem mér hefur lánast að gefa sögunni minni, bókinni minni, og einnig þess­ari ritgerð.