Ég man ekki hvernig greinin birtist mér, ekki nákvæmlega. Það hefur áreiðanlega verið á samfélagsmiðli en hvort það var deiling frá höfundinum sjálfum, hvort ég fylgi honum á einhverjum vettvangi, eða hvort aðrir voru að benda á hana, hún væri áhugaverð, hitti jafnvel naglann á höfuðið, ég man það ekki. Bara að mér sýndist hún nógu forvitnileg og vel skrifuð til að senda hana úr símanum mínum eða tölvunni yfir á kindilinn minn. Þangað sendi ég það sem ég rekst á gegnum daginn ef það virðist þess vert að halla sér aftur við rólegri lestur að kvöldi eða hvenær sem mér gefst hentug stund til þess.
Lestur er líkamleg iðja og verður líkamlegri með aldrinum: ef ég ætla að lesa um stund þarf ég helst að halla mér aftur, og helst að hafa þá nægan tíma framundan til að sætta mig við að ég muni trúlega dotta og halda loks áfram lestrinum að blundinum loknum. Í dag var það nákvæmlega það sem gerðist. Ég var einn heima – við getum kallað það vaktafrí, það vildi svona til, ég hélt að ég yrði að vinna en það varð ekki úr. Það getur verið taugatrekkjandi að hafa tíma fyrir höndum. Þar sem ég gerði ráð fyrir vinnu í dag hafði ég ekki mælt mér mót við bróður minn, til dæmis, sem er þó aðeins stuttan tíma á landinu, ég hafði ekki gert nein áform með mömmu, sem er það líka. Ég var hræddur um að það væri dónalegt að hafa samband við þau með of skömmum fyrirvara, eins og þau ættu að vera til taks hvenær sem mér væri þóknanlegt að hafa samband, svo ég sleppti því, um leið og ég barmaði mér í eins manns hljóði yfir að vera svona hektískur í samskiptum, hvers vegna þetta væri ekki allt aðeins lipurlegra hjá mér. Þetta er svona rútína sem ég geng í gegnum – auðvitað ekki alltaf með sama efnisinnihaldið en á sama tilfinningarófi – áður en ég kem mér að því að lesa: allt sem ég ætti að vera að gera, ætti ég ekki að setja aftur í þvott? Ég reyndi það en þvottaefnið var búið. Ætti ég þá að fara út í búð? Á einhverjum tímapunkti var nóg komið, ég lagðist á sófann. Með kindilinn. Og opnaði greinina.
Nú tvístíg ég hvort ég á enn að halda titlinum og höfundinum á huldu en þá myndi frásögnin þó líklega missa marks. Það er að segja: um leið og ég vitna í greinina, sem ég þarf að gera, beint eða óbeint, til að segja frá henni, þá verður um leið svo auðvelt að hafa uppi á henni fyrir hvern sem vill að það væri varla til nokkurs. Ekki nema þá kannski að halda óþörfu ónæði frá bæði höfundinum og mér, endrum og eins hlýtur hann að gúgla sig, kannski lætur hann vakta umfjöllun um sig og fær tilkynningar þegar nafn hans birtist á netinu, það er ekki ósennilegt. Þá gæti hann látið þýða þessa undarlegu færslu fyrir sig og kannski orðið pirraður yfir hvað hún er undarleg, viljað bregðast einhvern veginn við, ég gæti lent í samskiptum við hann, hvað veit ég.
En semsagt, þar sem höfundurinn er svona auðveldlega finnanlegur hvort eð er um leið og ég lýsi greininni, þá væri óheiðarleikaþefur af því að þykjast halda leynd yfir því öllu. Og þess háttar lykt sest í fötin manns, eiginlega, það þarf ekki mikið af henni til að loða við mann um stund. Og ekki eins og það sé neitt skammarlegt við greinina heldur. Hún er engin hneisa, ekki einu sinni beinlínis heimskuleg. Eða ef hún er heimskuleg þá er það á nógu tiltekinn, faglegan máta til að höfundurinn unir áreiðanlega sáttur við að ókunnugur lesandi úti i heimi láti það angra sig.
Ég lagðist semsagt í sófann hér í stofunni okkar, ég var einn heima og sá fram á að verða það nógu lengi til að lesa, dotta, og lesa loks áfram, ljúka við greinina ef ég kærði mig um. Það er náðarstund, þær gefast ekki oft. Greinin heitir „A Workaphile’s Apology“ sem er ekki auðvelt að beinþýða en gæti þó heitið hvort sem er Málsvörn iðjusamra eða Málsvörn vinnufíkils. Hvor titillinn sem er væri þó túlkun með tiltekna áherslu, andblær orðsins workaphile sýnist mér liggja einhvers staðar þarna á milli. Höfundur: Mohammed AlQuraishi. Ég gúglaði hann ekki þá en geri það núna. Lektor í kerfislíffræði við Columbia háskóla. Umrædd grein kom ekki út sem fræðigrein, hún er ekki ritrýnd, aðeins ítarleg, kaflaskipt bloggfærsla. En starfandi fræðimenn búa þó að þjálfun og hæfni sem nýtist þeim jafnvel á bloggi. Álitlegur texti, góðar setningar. Eftir knappan og svolítið skemmtilegan fyrirvara um að engin mállíkön hefðu verið notuð við ritun greinarinnar, hófst hún sjálf á þessum orðum:
„Soon after the AlexNet breakthrough burst onto the scene over a decade ago, I became preoccupied with the following question: What will a meaningful human life look like when thinking is best done by machines?“
Hvað verður um merkingarbæra mannlega tilveru þegar vélar verða bestar í að hugsa? Aftur: ekki beinþýðing. „Best done“ er einfalt orðalag á ensku en þar hangir margt á spýtunni: að hugsun sé eitthvað sem maður gerir, eins og að sparka eða kasta bolta, og að vélar geti í sama skilningi gert hluti og fólk gerir hluti, til dæmis þennan tiltekna hlut, að hugsa. Og svo framvegis. Textinn var nógu þéttur en um leið lipurlega skrifaður til að vekja áhuga minn, auk þess sem viðfangsefnið gerir það. Ég held að þar sé á ferð lykilspurning, hugsanlega mest aðkallandi spurning okkar tíma. Ég hugsaði mér, á ég við, gott til glóðarinnar.
Og svo hófst nokkuð vönduð hugsun, með vandvirknislegum fyrirvörum: höfundurinn sagðist líta svo á, og ég held að það sé rétt, að þýðing vitvélanna sem við erum enn rétt að kynnast, verði ólík fyrir fólk sem finnur merkingu eða tilgang tilveru sinnar í vinnu og fólk sem gerir það ekki. Fólk sem elskar vinnu, svo ég seilist eftir annarri þýðingu á workaphile og fólk sem gerir það ekki. Ég er viss um að þetta er rétt hjá honum. Og ég hafði ekki áður séð fjallað um þann greinarmun í samhengi við afleiðingar tækninnar. „Mér er umhugað um fólk sem elskar vinnu,“ skrifaði hann, svo ég þýði þó eitthvað úr textanum, „þar sem þau eru minn ættbálkur og ég vil ekki sjá fólk mitt deyja út. Við erum ekki betra fólk,“ bætti hann við, „margir myndu jafnvel segja okkur síðri sortina, og það er allt í lagi, en við erum ekki svo mikið síðri að við eigum skilið að verða útdauð.“
Vandvirkur texti, yfirvegaður húmor, næst sneri höfundur sér að því að skilgreina hugtakið gagnleg störf til aðgreiningar frá gagnslausri iðju, skref fyrir skref fikraði hann sig að kjarna málsins og þar kom loks auðvitað að ég dottaði. Þetta var indælt síðdegi, opnir gluggar og ferskt loft hér inni. Mig dreymdi eitt og annað en mundi ekki neitt af því þegar ég vaknaði, stóð upp, og gekk einn hring í kringum sömu angist og fyrr: hvað var nú klukkan orðin? Hvað með pabba, ætti ég að heyra í honum? Út að kaupa þvottaefni? Er ég búinn að heyra frá vinnunni, kominn póstur um næstu vakt? Ég svalaði nikótínfíkn sem ég kljáist ekki beinlínis við, hún er bara þarna og andaði rólegar eftir það. Lagðist aftur og las áfram:
„Kjarni tillögu minnar er að skipta lífrænum taugafrumum út fyrir gervitaugafrumur — ekki öllum í einu, heldur smátt og smátt … ferlið myndi hefjast með líffræðilegan mannlegan heila eins og við þekkjum hann árið 2026 og ljúka með meðvitaðri vél.“
Það er svolítið mikið á þennan þrípunkt hjá mér lagt, þar á milli voru nokkrar setningar. Þó ekki fleiri en rúmuðust í einni efnisgrein. Ég blikkaði augunum og studdi fingri á skjáinn til að kalla fram titil greinarinnar, hvort ég væri áreiðanlega að lesa sama efni og áður en ég dottaði. Já, jú, sama grein, sami höfundur. Hvert var hann kominn? Hvað skeði?
Ég las mig nokkur skref til baka, vildi gá hvernig leiðin hafði legið þaðan hingað. Hún var nokkuð brött, jú. Svo las ég áfram. Höfundurinn kannar aðra valkosti fyrir fólk sem elskar vinnuna sína, aðra möguleika til að njóta hennar þrátt fyrir tilkomu vitvéla en þann að skipta út heila sínum, einni taugafrumu í einu, þar til eftir stæði vélheili eða meðvituð vél. Hinir valkostirnir eru tveir, að sögn höfundarins: annars vegar ígræðslur til að beintengja lífræna heila við utanáliggjandi vélar, hins vegar að afrita mannlega heilavirkni yfir í gagnaver. Hann dvelur lengur við síðari tillöguna, enda segir hann að hún skarist að nokkru leyti við þær framfarir sem gætu átt sér stað með umbreytingu lífrænna heila í vélheila. Þegar kemur að mest krefjandi úrlausnarefnum mannkyns, skrifar hann, þarf stóra heila. Þau krefjast úreikninga sem eru of umfangsmiklir til að rúmast í heila af venjulegri stærð, og þurfa þó sum að gerast hraðar en svo að þola biðina í gagnaflutningum á milli heila og ytri gagnavera. Og af því leiðir:
„Heili manns verður í grundvallaratriðum að stækka ef maður vildi ákafur beita sér á því stigi vitrænna verkefna. Í sinni ítrustu mynd fara aðrir þættir að vega þar inn í, þar á meðal hitaleiðni og hreyfanleiki, og þess vegna sagði ég að sumt fólk gæti kosið að verða gagnaver. Það yrði hliðstæða framtíðarinnar við líf einbúa (eða öfgakenndari mynd af því): efnislega einangruð, kyrrstæð tilvera að öllu leyti tileinkuð hugarstarfi.“
Mér brá ekki beinlínis við þetta. Ég er ekki fæddur í gær. Eða ekki fæddari í gær en hver annar. Ég veit af heilaflísunum sem eru ræktaðar, virkjaðar og netvæddar, svo þú getur keypt aðgang að þeim og beitt til einhvers konar starfa eða tilrauna strax í dag. Ég veit hvernig mynd okkar af manninum, manneskjunni, mannlegri tilveru, er umsetin af tækniþróun. Um allan heim er ekki bara verið að má út markalínur, skilin milli mannveru og ekki-mannveru, heldur er það gert í þágu bestunar og skilvirkni. Ég veit að alltumlykjandi er draumur um eins konar þýðingavél, altæka þýðingavél, sem þýðir peninga í orku í vald í vit í árangur, að þar á milli verði enginn þröskuldur, og eins og allir sé ég að manneskjan sjálf getur einhvern veginn lent í vegkantinum á þessari leið til fullkominnar skilvirkni.
Og samt kom þessi grein aftan að mér. Líklega vegna þess hvernig hún hófst. Ég hafði ekki gúglað höfundinn. Ég bjóst við einhverju í ætt við heimspeki, kannski sálgreiningu, jafnvel guðfræðilegu ívafi. En ég sat uppi með skrúfjárn og skiptilykil. Þar er ekki við höfundinn að sakast, hann vinnur við þetta og er víst ekki bara lektor heldur ber rannsóknarstofan sem hann leiðir við Columbia háskóla nafnið hans: AlQuraishi Laboratory. Þau eru að vinna í þessu.
Hvað átti ég við með því að greinin væri heimskuleg? Eða ekki beint heimskuleg en samt? Ég veit að þetta er bara bloggfærsla, það er ekki við því að búast að höfundur hennar fylli í allar eyður, ekki frekar en ég geri sjálfur á þessum vettvangi hér. Það eitt að halda að líf einbúa, hermitalíf, snúist um hugarstarf, sé „fully devoted to the life of the mind“ eins og höfundurinn orðaði það, er til marks um að taka ekki eftir því sem þú hefur þá þegar sniðið af myndinni af manninum. Nei, hver sem þekkir þýðingu þess að vera einn í lengri eða skemmri tíma veit að hún felst ekki í að hafa heila og langa helst í meira af honum, heldur að fá, ef vel tekst til, svolítinn frið frá honum. Og setja þá kannski samt í þvott. Eða eins og Claude svaraði þegar ég spurði hann:
„Einsetumenn sögunnar voru flestir engir fræðimenn. Antóníus og eyðimerkurfeðurnir drógu sig í hlé til bænar og meinlætabaráttu – hugurinn var vandamálið, uppspretta truflandi hugsana (logismoi) sem þurfti að kyrra, ekki rækta. Dagarnir fóru í körfugerð, föstur og sálmalestur. Munkur á fjórðu öld sem hefði varið einverunni í heimspekilestur hefði legið undir grun um hégóma. Sama gildir um chan- og zen-hefðina: að sitja er ekki að hugsa.“
En nei, það er ekki bara það, ekki fyrst og fremst það, heldur þessi einfeldningslega hugmynd sem birtist svo víða, að þegar manneskjur víkja loks fyrir tæknilega breyttum ofurmennum, þegar við losnum loks undan oki líkamans eins og við þekkjum hann og „verðum gagnaver“ eða hvernig sem það útfærist í smáatriðum, þá hljóti fyrsta verk hinna framúrskarandi að vera að leysa allan vanda okkar hinna. Að fólk með alla þessa tækniþekkingu og alla þessa óra ani áfram án mikils sjálfsskilnings er svolítið fyndið. Að það hafi enga glóru um hvað vald er og hvernig það virkar er, svo ekki sé meira sagt, hættulegt.
Þannig varð þetta kyrrláta síðdegi hér í Hlíðunum fyrir harkalegri áminningu um tímana sem við erum stödd í, af texta sem hefði áreiðanlega aldrei orðið til fyrr en herrans árið 2026. Við lifum galna daga og þeir eru að verða galnari.
Að því sögðu er vert að bæta hér við sama ágæta fyrirvara og AlQuraishi setti við sína grein: Fyrir utan beina tilvitnun, þar sem þess er getið, var engum mállíkönum beitt við ritun þessarar greinar – öll þankastrik eru mín eigin.