Um mitt sumar birtist í fjölda fjölmiðla frétt sem á Vísi hafði þessa fyrirsögn: „Þurfa að hafa lokið herskyldu til að fá vernd innan ESB“. Inntak fréttarinnar voru fyrirhugaðar breytingar Evrópusambandsríkja á skilyrðum þess að veita flóttafólki frá Úkraínu vernd.
Frá upphafi stríðsins hafa ríki sambandsins og fleiri, þar á meðal Ísland, veitt öllum Úkraínumönnum sem komast úr landi tímabundna vernd í ljósi átakanna. Á sama tíma sæta allir karlmenn landsins herskyldu, frá 25 til 60 ára aldurs og er meinað útgöngu úr landinu af þarlendum stjórnvöldum. Slíku banni er auðvitað ekki hægt að framfylgja fullkomlega, einhverjir þeirra sem stjórnvöld vilja halda í landinu komast þaðan samt og hafa þá hlotið vernd í Evrópuríkjum til jafns við aðra – þar til nú. Breytingarnar sem Evrópusambandið tilkynnti í sumar fólust í að skilyrða tímabundna vernd Úkraínumanna við skriflega staðfestingu á að þeir hafi uppfyllt herskyldu eða séu undanþegnir henni. Þetta er sagt vera að ósk úkraínskra stjórnvalda. Þannig ákváðu ríki Evrópusambandsins að beita verndarkerfinu til að þvinga fólk á víglínuna hvort sem því líkar betur eða verr.
Skiljanlega vakti þetta nokkurn óhug meðal vinstrimanna og friðarsinna, enda um veigamikla breytingu að ræða. Breytingin er ekki aðeins formsatriði heldur varðar fjölda manns með beinum hætti: talið er að um hálf milljón karlmanna á herskyldualdri hafi sloppið úr Úkraínu síðan 2022, þrátt fyrir brottfararbannið sem þeir eiga að sæta. Breski fjölmiðillinn Telegraph og alþjóðlegi fjölmiðillinn Politico hafa sett fram töluna 650.000. Hin nýju viðmið ESB-ríkja gera ekki ráð fyrir endursendingu þeirra eða brottvísun, að minnsta kosti ekki að svo stöddu, en þeim sem reyna að fylgja í fótspor þeirra verður héðan af synjað og þeim smalað aftur í réttirnar. Svo að segja. Í reynd mun það væntanlega þýða að færri reyni að komast burt heldur leiti þeir annarra leiða til að forðast þátttöku í stríðinu. Samkvæmt umfjöllun The Nation má gera ráð fyrir að minnst tvær milljónir manna og allt að sex milljónir dvelji nú í felum frá yfirvöldum innan Úkraínu í því augnamiði.
Samstaða Evrópusambandsins færðist þannig í reynd frá undanbragðalausri samstöðu með íbúum Úkraínu, hvað sem þeir kjósa að gera, til samstöðu með úkraínskum yfirvöldum. Frá mannlegu sjónarmiði er töluverður munur þar á. Þess vegna var ekki óvænt að þetta kæmi upp í deilunum um aðildarviðræður Íslands við ESB. Ekki að viðfangsefnið hafi orðið fyrirferðarmikið, það reið víst áreiðanlega ekki baggamuninn – ég man eftir einni skoðanagrein og einni bloggfærslu þar sem þetta bar á góma, og nú finn ég hvoruga. Þá hafði þó dómsmálaráðherra þegar tilkynnt að hún hefði til skoðunar að gera hliðstæðar breytingar á viðmiðum Íslands við móttöku úkraínskra flóttamanna.
Og nú er það orðið. Það var víst níu dögum fyrir atkvæðagreiðsluna, þann 20. ágúst, sem Þorbjörg S. Gunnlaugsdóttir skrifaði undir auglýsingu um svofellda breytingu:
„Tímabundin vernd skal ekki veitt einstaklingi sem yfirgefur Úkraínu eftir gildistöku þessara uppfærðu leiðbeininga og getur ekki sýnt fram á að hann hafi haft heimild úkraínskra stjórnvalda til að yfirgefa landið, í samræmi við þær skuldbindingar sem á honum hvíla samkvæmt úkraínskum lögum. Úkraínskir ríkisborgarar sem ekki sæta herskyldu kunna engu að síður að bera skyldur vegna herþjónustu, óháð aldri eða kyni.
Sönnunarbyrðin skal hvíla á umsækjanda. Einstaklingur skal sanna lögmæta brottför frá Úkraínu, svo sem með framvísun á brottfararstimpli í vegabréfi. Ef ekki er unnt að staðfesta lögmæta brottför frá Úkraínu skal umsækjandi framvísa opinberu skjali, á pappír eða rafrænu formi, sem staðfestir að á viðkomandi hvíli ekki skyldur gagnvart her landsins.“
Breytingunni fylgir svofelldur rökstuðningur:
„Markmið þessarar afmörkunar er að tryggja að beiting tímabundinnar verndar raski ekki getu Úkraínu til að verja sig gegn árásarstríði Rússlands.“
Ísland ætlar ekki að raska getu Úkraínu til að verja sig með því að veita þeim Úkraínumönnum vernd sem ekki vilja bera vopn, slátra öðrum og láta slátra sér. Og sönnunarbyrðin hvílir á umsækjendum. Ólíkt öllum öðrum umsækjendum um vernd í heiminum þurfa úkraínskir flóttamenn héðan í frá að framvísa skriflegu leyfi stjórnvalda í heimaríki sínu til að njóta verndar hér á landi. Samstaða Íslands liggur þannig, samsíða Evrópu, með úkraínskum stjórnvöldum og stefnu þeirra en ekki, þegar það stangast á, með manneskjum í Úkraínu.
Samsíða Evrópu þýðir hins vegar ekki, í þessu tilfelli, að þeirra kröfu eða undir þeirra valdi. Það er fullvalda, sjálfstætt ríki, íslenska lýðveldið, sem markar hér, að minnsta kosti tæknilega, sína eigin stefnu, þó að hún sé sú sama og sú sem ESB hefur markað, sama viðbragð við sömu ósk frá úkraínskum stjórnvöldum. Íslensk stjórnvöld ákváðu og tilkynntu fyrir tveimur vikum síðan að beita verndarstefnu sinni til að þvinga íbúa Úkraínu á víglínuna.
Í tilfelli Íslands er þetta þó hótinu skrítnara en í tilfelli annarra landa, virðist siðferðilega hæpnara, þar sem þetta land hér hefur engan her, hvað þá herskyldu. Eins og umræður síðustu vikna hafa berlega leitt í ljós er íbúum Íslands töluvert umhugað um að halda því þannig. Nú krefjum við því aðeins íbúa annarra landa um að gegna herskyldu.
Ég sé ekki að sú frétt hafi neins staðar birst. Í þessu efni og sumum öðrum held ég að Evrópusambandið sé ekki verra eða gagnrýniverðara en Ísland, Ísland ekki saklausara en umheimurinn, heldur geti sú sjónskekkja orðið til vegna þess að víða er fjölmiðlun betri en hér. Til að birta gagnrýna umfjöllun um stefnu annarra ríkja þurfa íslenskir blaðamenn aðeins að afrita umfjöllun sem þegar hefur birst annars staðar. Það er einfalt og ódýrt. Gagnrýnin umfjöllun um stefnu íslenskra stjórnvalda krefst meiri vinnu. Þeir fjölmiðlar sem hafa mest bolmagn til að sinna henni eru ekki alltaf áhugasamir um að gera það. Þá er hætt við að úr verði sú bjagaða heildarmynd að umheimurinn sé vondur en Ísland ekki.