Ný frétt, ný frétt, nýtt módel: bandaríska hugbúnaðarfyrirtækið Anthropic hefur í smiðju sinni sett saman nýja útgáfu af gervigreindinni Claude, með nafnið Mythos. Mythos er í tilkynningu sögð svo öflug að ekki sé óhætt að gefa hana út enn sem komið er. Tilkynningin er sannfærandi, ég efast ekki um að það er rétt sem þar kemur fram, að þetta tæki hafi fundið öryggisbresti í öllum helstu stýrikerfum heims, í einhverju tilfelli brest sem enginn kom auga á í 27 ár samfleytt, þessi geta myndi að óbreyttu gera næstum hverjum sem er fært að hakka næstum hvað sem er á örfáum klukkustundum: raforkuinnviði, kjarnorkuver, sjúkrahús, einkatölvur, glundroðinn gæti orðið alger. Því hefur fyrirtækið, segir þar, ákveðið að sitja á þessu módeli og veita aðeins völdum stórfyrirtækjum aðgang að því: Apple, Amazon, Microsoft …
Þessi tilkynning barst sama dag og forseti Bandaríkjanna sló því á frest að „eyða heilli siðmenningu“ og fallast á vopnahlé (daginn áður en vopnahlénu virtist þó stefnt í tvísýnu vegna árása Ísraels á Líbanon). En það er svona sem við nötrum nú dag frá degi, höfum að nokkru marki vanist titringnum: „Gætið ykkar, nú kemur heimsendir! Nei, ekki strax! Núna! Nei, bíðum aðeins. Nú kemur hann!“ Og það hvarflaði að mér, þar sem ég stóð í eldhúsinu mínu, nýbúinn að hella mér upp á kaffi, og horfði út um gluggann, að andspænis þessu heimsendabrölti er ég í hlutverki áhorfanda.
Það hljómar kannski ekki sem stór uppgötvun, beinlínis. Ég á ekki við að ég hafi haft mikil áhrif á framvindu heimsmála til þessa. Í einhverjum skilningi er almenningur flestum stundum í hlutverki áhorfenda að heimsmálum. Og þó. Í sameiningu hefur fólk án embætta og auðvalds fundið til eigin máttar andspænis ýmsu. Þegar Bandaríkin réðust á Írak vorið 2003 tóku Þýskaland og Frakkland ekki þátt, mótmæli milljóna höfðu áreiðanlega nokkuð um þá ákvörðun að segja. Eftir efnahagshrunið 2008 voru íslenskir auðmenn ákærðir og sumir sakfelldir fyrir ýmis brot, í ferli sem enn er vísað til víða sem skárri viðbragða en í flestum löndum. Þar hafði uppreisnin, búsáhaldabyltingin, áreiðanlega sitt að segja.
Í báðum tilfellum birtist vilji almennings á götum úti, já, en var líka fundinn farvegur í gegnum tafsöm, búrókratísk ferli í undanfara eða eftirmálum þess sem mótmælt var: árið 2003 reyndu Bandaríkin enn að sannfæra sjálf sig og aðra um lögmæti stríða sinna, bæði með áróðri og því að leita samþykkis Sameinuðu þjóðanna og samstöðu annarra ríkja um aðgerðirnar. Allt tók það tíma, svo og svo marga mánuði, sem nægði mörgum til að beita dómgreind sinni, finna fótfestu, skipuleggja andspyrnu. Og málin sem hér voru rekin fyrir dómstólum í kjölfar hrunsins stóðu árum saman.
Ekki þar fyrir að Bandaríkin réðust á Írak. Og líklega eru ekki margir sem upplifa eftirmál hrunsins sem hreinan létti, að réttlætinu hafi verið fullnægt og allir geti nú andað rólega yfir því að veröldin sé aftur í skorðum. En í báðum tilfellum skapaði búrókratíska bilið milli vilja og framkvæmdar, töfin, vettvang fyrir almenning til að upplifa að hann væri ekki alfarið áhrifslaus á gang veraldar. Að við værum þó, hvað sem öðru liði, í heiminum í þeim skilningi að hann orki ekki bara á okkur heldur orkum við líka á hann.
En hér á þriðja áratugnum blasir ekki við hvernig fólk sem er hvorki í forsvari ríkja né stórfyrirtækja getur haft áhrif á afdrifaríkustu atburði samtímans. Bandaríkin ráðast á Íran án þess að reyna að sannfæra nokkurn mann um lögmæti þess. Atburðirnir birtast okkur með skyndingu, eru jöfnum höndum fyrirsjáanlegir og fyrirvaralausir, eins og geimópera í sjónvarpinu, atburðir úr öðrum heimi sem er þó okkar heimur, sá eini sem býðst.
Þetta á við um stríðin, gereyðingarhótanir kúksins í Hvíta húsinu. Og þetta á við um blíðmálli gereyðingarhótanir hugbúnaðarrisanna, gervigreindarfyrirtækjanna. Anthropic tilkynnir um nýja vopnið sitt, það er komið, það verður í höndum stórfyrirtækja á meðan við stillum það af, bíðið bara. Í báðum tilfellum sýnist mér að megi tala um lögleysu. Ekki í þeim skilningi að eitthvað sé ólöglegt, gangi í berhögg við lög, þó að það geti líka verið, heldur í þeim skilningi að lögin ná ekki utan um athafnir valdhafanna.
Núverandi forseti Bandaríkjanna leggur sig allan fram um að láta landslög ekki hindra sig eða tefja ákvarðanir sínar, hvað þá alþjóðalög. Stjórn hans er um leið eindregið hliðholl tæknifyrirtækjunum og hefur lagt sig í lima við að koma í veg fyrir að nokkur lög haldi aftur af starfsemi þeirra. Þannig gaf forsetinn sjálfur út tilskipun undir lok síðasta árs sem meinar ríkjum Bandaríkjanna að setja sín eigin lög um gervigreind. Ensuring a National Policy Framework for Artificial Intelligence er yfirskrift tilskipunarinnar. Í texta hennar má meðal annars lesa:
„Við stöndum við upphaf þessarar tæknibyltingar og etjum kappi við andstæðinga okkar um yfirburði innan hennar. Til að sigra þurfa bandarísk gervigreindarfyrirtæki að vera frjáls til nýsköpunar án íþyngjandi reglugerða.“
Á meðan lög ná ekki utan um Hvíta húsið og hernaðarlega yfirburði þess og ekki utan um bandarísk tæknifyrirtæki og yfirburði þeirra, þá er líklegt að við höldum áfram að sitja, stara og gapa, því það vantar bilið, töfina, aðdragandann og eftirmálin sem dreifa valdi. Og á morgun verður heimsendi aftur frestað til morguns, og svo aftur og svo framvegis, alla okkar daga.